SLEZ

Significance of Dates in Traditional Indian Calendar भारतीय-पन्चाङ्गे तिथिमहात्म्यम्

2011-01-23T21:16:00.001-08:00

Significance of Dates in Traditional Indian Calendar

भारतीय-पन्चाङ्गे तिथिमहात्म्यम्

	ऋतु	वसंत	ग्रीष्म	ग्रीष्म	वर्षा	वर्षा	शरद
पक्ष	मास → तिथी ↓	चैत्र	वैशाख	ज्येष्ठ	आषाढ	श्रावण	भाद्रपद
शुद्ध / शुक्ल	१ प्रतिपदा	गुढी पाडवा
	२ द्वितीया
	३ तृतीया		अक्षय्य-				हरितालिका
	४ चतुर्थी	संकष्टी	संकष्टी	संकष्टी	संकष्टी	संकष्टी	गणेश
	५ पञ्चमी					नागपञ्चमी
	६ षष्ठी
	७ सप्तमी
	८ अष्टमी
	९ नवमी	रामनवमी
	१० दशमी
	११ एकादशी	कामदा	भागवत	निर्जला	देवशयनी	पुत्रदा	परिवर्तिनी
	१२ द्वादशी
	१३ त्रयोदशी
	१४ चतुर्दशी						अनन्त
	१५ पौर्णिमा	हनुमान जयंति	बुद्ध-	वट	गुरु- व्यास- जयंति	रक्षा- बन्धन	प्रोष्ठपदी
वद्य / कृष्ण	१ प्रतिपदा
	२ द्वितीया
	३ तृतीया
	४ चतुर्थी
	५ पञ्चमी
	६ षष्ठी
	७ सप्तमी
	८ अष्टमी					कृष्ण-जन्म
	९ नवमी
	१० दशमी
	११ एकादशी	वरुथिनी	अपरा	योगिनी	कामिका	अजा	भागवत
	१२ द्वादशी
	१३ त्रयोदशी
	१४ चतुर्दशी
	३० अमावस्या						सर्वपित्री

	ऋतु -->	शरद	हेमंत	हेमंत	शिशिर	शिशिर	वसंत
पक्ष	मास → तिथी ↓	आश्विन	कार्तिक	मार्गशीर्ष	पौष	माघ	फाल्गुन
शुद्ध / शुक्ल	१ प्रतिपदा	घट स्थापना	बलि- प्रतिपदा
	२ द्वितीया		भाऊबीज
	३ तृतीया
	४ चतुर्थी	संकष्टी	संकष्टी	संकष्टी	संकष्टी	संकष्टी	संकष्टी
	५ पञ्चमी		पाण्डव-
	६ षष्ठी
	७ सप्तमी
	८ अष्टमी	दुर्गाष्टमी
	९ नवमी	खंडेनवमी
	१० दशमी	विजयादशमी
	११ एकादशी	पाशांकुशा	प्रबोधिनी	मोक्षदा	पुत्रदा	जया	आमलकी
	१२ द्वादशी		तुलसी- विवाह
	१३ त्रयोदशी
	१४ चतुर्दशी
	१५ पौर्णिमा	कोजागरी	त्रिपुरारि (नानक)	दत्तजयंति	शाकम्भरी	-	होलि-वन्दन
वद्य / कृष्ण	१ प्रतिपदा
	२ द्वितीया
	३ तृतीया
	४ चतुर्थी
	५ पञ्चमी
	६ षष्ठी
	७ सप्तमी
	८ अष्टमी
	९ नवमी
	१० दशमी
	११ एकादशी	रमा	उत्पत्ति	सफला	षट्-तिला	विजया	पापमोचनी
	१२ द्वादशी	वसुबारस
	१३ त्रयोदशी	धनतेरस
	१४ चतुर्दशी	नरक-
	३० अमावस्या	लक्ष्मी- पूजन				महाशिवरात्री

Procedure for making Permanent Calendar (अक्षय्या दिन-दर्शिका)

2010-07-16T00:57:00.000-07:00

Procedure for making Permanent Calendar (अक्षय्या दिन-दर्शिका)

1) Take two A4 size papers. Mark the centres by joining diagonals.

2) Draw 10 concentric circles with radii 30, 38, 46, 54, 62, 70, 78, 86, 94, 102 mm

3) Draw diameters at every 10⁰ angle

4) On one paper, say paper A between circles of radii 30 and 38, in every 10⁰ segment write names of days SUN MON TUE WED THU FRI SAT. We have 36 segments. So, we can write five cycles of these.

5) On this paper A names of months as shown in the table

In segment Opposite to weekday	Between circles 70-78	Between circles 62-70	Between circles 54-62	Between circles 46-54
SUN	AUG			(FEB)
MON	FEB	MAR	NOV
TUE	JUNE
WED	SEPT	DEC
THU	APRIL	JULY		(JAN)
FRI	JAN	OCT
SAT	MAY

Note :- The months (JAN) and (FEB) in the last column are for LEAP YEARS

6) On the other paper B choose any seven segments and in spaces between circles 38-46 write numbers 1 to 7 in counter-clockwise order, when looking at the circles from outermost circle to innermost. In this manner complete date numbers up to 31 as shown in the table

In spaces between circles	Date Numbers
38-46	1 to 7
46-54	8 to 14
54-62	15 to 21
62-70	22 to 28
70-78	29, 30, 31

7) From paper A cut off all paper outside of circle of radius 78

8) From paper A cut off also paper outside of circle of radius 38, BUT not from the seven segments on which names of months are written.

9) Now, prick a pin at the centre on both papers. Use the pinholes to match the centres of both papers, putting paper A above paper B.

10) Turn paper A around the pin to bring month AUG and weekday SUN opposite to AUG to match with Date ‘1’. In the space on paper B, above AUG in the space between circles 78-86 write by PENCIL “2010”

11) Again turn paper A around the pin to bring DEC below “2010”. It will be seen that 31 DEC 2010 will be FRI

12) Turn paper A around the pin to bring SAT above Date 1. In the segment on paper B above JAN write in the space between circles 78-84 “2011”

13) Turn paper A to bring DEC below “2011”. It will be seen that 31 DEC 2010 will be SAT.

14) Turn paper A around the pin to bring SUN above Date 1. Now since 2012 will be a Leap year, we have to write “2012” above (JAN)

15) To know the calendar for FEB 2012 we have to match (FEB) with 2012.

16) By this logic we can mark years from 2001 to 2099. When two years wil fall into one and the same segment, write the larger year number above the previous one. That is why we have circles of radii 94 and 102 also.

17) For years 2000 and older, we may need more space on paper B and hence circles outside of circle of radius 102. You can make a new larger calendar with adequate space, once you get the hang of it.

18) It will be better to check the year-markings against calendars available in most computers, especially 1 JAN of each year. Once this is correct, everything will be correct. That is why see in item 10, the caution write by PENCIL underlined.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Please do try by yourself !

अन्वयसहितः प्रथमोऽध्यायः |

2010-04-25T21:51:00.001-07:00

अथ प्रथमोऽध्यायः (अन्वयसहितः)| अर्जुनविषादयोगः ।

1	धृतराष्ट्र उवाच \| धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः \| मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय \|\|१\|\|	धृतराष्ट्रः उवाच, "सञ्जय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे एव समवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च किं अकुर्वत ?
2	सञ्जय उवाच \| दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा \| आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् \|\|२\|\|	सञ्जयः उवाच, "पाण्डवानीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः तदा आचार्यं उपसंगम्य वचनं अब्रवीत् \|
3	पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् \| व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता \|\|३\|\|	(दुर्योधनः उवाच), "आचार्य, एतां तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीं चमूम् पश्य \|
4	अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि \| युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः \|\|४\|\| धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् \| पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः \|\|५\|\| युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् \| सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः \|\|६\|\|	अत्र युधि शूराः महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुंगवः शैब्यः च युधामन्युः च विक्रान्तः वीर्यवान् उत्तमौजाः च सौभद्रः द्रौपदेयाः च सर्वे एव महारथाः (सन्ति) \|
5	अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम \| नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते \|\|७\|\|	द्विजोत्तम, ये तु अस्माकं विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः तान् निबोध । ते संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि \|
6	भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः \| अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च \|\|८\|\|	भवान् भीष्मः च कर्णः च कृपः च समितिञ्जयः अश्वत्थामा विकर्णः च तथा सोमदत्तिः च (सर्वे) एव (अस्माकं विशिष्टाः) \|
7	अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः \| नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः \|\|९\|\|	अन्ये च बहवः शूराः नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः सर्वे मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) \|
8	अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् \| पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् \|\|१०\|\|	तत् अस्माकं भीष्माभिरक्षितम् बलं अपर्याप्तं अस्ति । एतेषां तु इदं भीमाभिरक्षितम् बलं पर्याप्तम् (एव) \|
9	अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः \| भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि \|\|११\|\|	सर्वेषु च अयनेषु यथाभागं अवस्थिताः भवन्तः सर्वे एव भीष्मं एव अभिरक्षन्तु हि \|
10	तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः \| सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् \|\|१२\|\|	(सञ्जयः उवाच), "तस्य हर्षं सञ्जनयन् प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः उच्चैः विनद्य सिंहनादं शङ्खं दध्मौ \|
11	ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः \| सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् \|\|१३\|\|	ततः शङ्खाः च भेर्यः पणवानकगोमुखाः च सहसा एव अभ्यहन्यन्त । सः शब्दः तुमुलः अभवत् \|
12	ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ \| माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः \|\|१४\|\|	ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः एव \|
13	पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः \| पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः \|\|१५\|\|	हृषीकेशः पाञ्चजन्यं (दध्मौ) धनञ्जयः देवदत्तं (दध्मौ) वृकोदरः भीमकर्मा महाशङ्खं पौण्ड्रं दध्मौ \|
14	अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः \| नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ \|\|१६\|\|	कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं (दध्मौ) । नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ (दध्मतुः) \|
15	काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः \| धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः \|\|१७\|\| द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते \| सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् \|\|१८\|\|	पृथिवीपते, परमेष्वासः काश्यः च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्नः विराटः च अपराजितः सात्यकिः च द्रुपदः द्रौपदेयाः च महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः \|
16	स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् \| नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् \|\|१९\|\|	नभः च पृथिवीं च तुमुलः व्यनुनादयन् सः धार्तराष्ट्राणां घोषः हृदयानि व्यदारयत् एव \|
17	अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः \| प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः \|\|२०\|\| हृषीकेशं तदा वाक्यं इदमाह महीपते \|	महीपते, अथ धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते तदा धनुः उद्यम्य कपिध्वजः पाण्डवः हृषीकेशं इदं वाक्यं आह \|
18	अर्जुन उवाच \| सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत \|\|२१\|\| यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् \| कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे \|\|२२\|\| योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः \| धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर् युद्धे प्रियचिकीर्षवः \|\|२३\|\|	अर्जुनः उवाच, "अच्युत मे रथं उभयोः सेनयोः मध्ये (तावत्) स्थापय यावत् अहं अवस्थितान् एतान् योद्धुकामान् निरीक्षे । अस्मिन् रणसमुद्यमे कैः सह मया योद्धव्यम् (तत् अहं निरीक्षे) । दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः तान् योत्स्यमानान् अहं अवेक्षे \|
19	सञ्जय उवाच \| एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत \| सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् \|\|२४\|\| भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् \| उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान्कुरूनिति \|\|२५\|\|	सञ्जयः उवाच, "भारत, गुडाकेशेन एवं उक्तः हृषीकेशः रथोत्तमम् उभयोः सेनयोः मध्ये सर्वेषां महीक्षिताम् भीष्मद्रोणप्रमुखतः च स्थापयित्वा उवाच "पार्थ, एतान् समवेतान् कुरून् पश्य \|
20	तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् \| आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन् पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा \|\|२६\|\| श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि \|	पार्थः तत्र उभयोः अपि सेनयोः स्थितान् पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा श्वशुरान् सुहृदः च एव अपश्यत् \|
21	तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् \|\|२७\|\| कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् \|	(तत्र) अवस्थितान् तान् सर्वान् बन्धून् समीक्ष्य परया कृपया आविष्टः सः विषीदन् कौन्तेयः इदं अब्रवीत् \|
22	अर्जुन उवाच \| दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् \|\|२८\|\| सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति \|	अर्जुनः उवाच, "कृष्ण, इमं स्वजनं युयुत्सुं समुपस्थितम् दृष्ट्वा मम गात्राणि सीदन्ति मुखं परिशुष्यति च \|
23	वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते \|\|२९\|\|	मे शरीरे वेपथुः च रोमहर्षः च जायते \|
24	गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते \|	गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते एव त्वक् परिदह्यते च \|
25	न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः \|\|३०\|\|	मे मनः च भ्रमति इव, अवस्थातुं च न शक्नोमि \|
26	निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव \| न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे \|\|३१\|\|	केशव, विपरीतानि निमित्तानि पश्यामि च, आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि \|
27	न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च \|	कृष्ण, न विजयं काङ्क्षे न च राज्यं सुखानि च \|
28	किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा \|\|३२\|\|	गोविन्द किं नः राज्येन किं भोगैः जीवितेन वा \|
29	येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च \| त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च \|\|३३\|\| आचार्याः पितरः पुत्रास् तथैव च पितामहाः \| मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा \|\|३४\|\|	येषां अर्थे नः राज्यं काङ्क्षितं भोगाः सुखानि च (काङ्क्षितानि) ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः आचार्याः पितरः पुत्राः तथा पितामहाः च मातुलाः श्वशुराः पौत्राः तथा श्यालाः सम्बन्धिनः एव \|
30	एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन \| अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते \|\|३५\|\|	मधुसूदन, घ्नतः अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि किं नु महीकृते (अपि) एतान् हन्तुं न इच्छामि \|
31	निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन \| पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः \|\|३६\|\|	जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात् ? एतान् आततायिनः हत्वा अस्मान् पापं एव आश्रयेत् ।
32	तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् \|	तस्मात् वयं स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः ।
33	स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव \|\|३७\|\|	हि स्वजनं हत्वा कथं सुखिनः स्याम, माधव ?
34	यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः \| कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् \|\|३८\|\| कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् \| कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन \|\|३९\|\|	जनार्दन, यद्यपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकम् च न पश्यन्ति, कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ?
35	कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः \|	कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति ।
36	धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत \|\|४०\|\|	धर्मे नष्टे कृत्स्नम् कुलं अधर्मः अभिभवति उत ।
37	अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः \|	कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति ।
38	स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः \|\|४१\|\|	वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।
39	सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च \| पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः \|\|४२\|\|	सङ्करः च कुलस्य कुलघ्नानां नरकाय एव । हि एषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पितरः पतन्ति (एव) ।
40	दोषैरेतैः कुलघ्नानाम् वर्णसङ्करकारकैः \| उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः \|\|४३\|\|	कुलघ्नानाम् एतैः वर्णसङ्करकारकैः दोषैः शाश्वताः कुलधर्माः जातिधर्माः च उत्साद्यन्ते ।
41	उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणां जनार्दन \| नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम \|\|४४\|\|	जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणां नरके अनियतं वासः भवति इति अनुशुश्रुम ।
42	अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् \| यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः \|\|४५\|\|	अहो बत, राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुं उद्यताः वयम् महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः ।
43	यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः \| धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस् तन्मे क्षेमतरं भवेत् \|\|४६\|\|	यदि शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः रणे मां अशस्त्रं अप्रतिकारं हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।
44	सञ्जय उवाच \| एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् \| विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः \|\|४७\|\|	सञ्जयः उवाच, "शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः एवं उक्त्वा सशरं चापं विसृज्य सङ्ख्ये रथोपस्थः उपाविशत् ।

ॐ तत्सत् ।

इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु

ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

अर्जुनविषादयोगो नाम

प्रथमोऽध्यायः ।

रामायणातील सुंदरकाण्डाची ही अभंगरचना

2010-04-15T14:09:00.000-07:00

हरिः ॐ

रामायणातील सुंदरकाण्डाची ही अभंगरचना

(१)

प्रथम वंदन । सदा कार्यारंभी । देवाधिदेवास । गणेशास ॥१॥

तसेच वंदन । रामा रघुराया । सर्वथा कृपाळु । जगदीशा ॥२॥

नमन आणिक । अञ्जनीसुतास । भक्तांमध्ये श्रेष्ठ । हनुमान ॥३॥

वंदन वाल्मीकि । ऋषीना त्यांचीच । जग उद्धाराया । रामकथा ॥४॥

ऋषींची महत्ता । खरी त्यांची कथा । होण्यासाठी होती । अवतार ॥५॥

आणिक वंदन । तुलसीदासाना । चरित मानस । रचियेले ॥६॥

(२)

रामायणामध्ये । पहा सात काण्डे । आधी बालकाण्ड । अयोध्याकाण्ड ॥७॥

अरण्यकाण्ड नि । किष्किंधाकाण्डही । सुंदरकाण्ड नि । युद्धकाण्ड ॥८॥

उत्तरकाण्ड गा । साती काण्डातही । सुंदरकाण्ड तें । कौतुकाचे ॥९॥

सुंदरकाण्डात । हनुमान गेला । सीतेस शोधाया । लंकेकडे ॥१०॥

अष्टौ सिद्धी सा-या । वापरून कैसे । रामदूत काज । निभावले ॥११॥

पाहूं ते सगळे । सुंदरकाण्डाची । अभंगरचना । करूनीया ॥१२॥

(३)

सुंदरकाण्ड हें । किष्किंधाकाण्डाचा । संदर्भ घेऊन । सुरूं होते ॥१३॥

म्हणूनी पाहिला । पाहिजे प्रसंग । किष्किंधाकाण्डाचे । अखेरीचा ॥१४॥

जटायूचा भाऊ । सम्पति सांगतो । रावण लंकेस । सीतेसह ॥१५॥

सभा तेव्हां झाली । आतां शोध हवा । लंकेस जाऊन । करायला ॥१६॥

अंगद म्हणाला । जाईन मी सज्ज । विश्वास ठेवा कीं । मजवरी ॥१७॥

जांबवंत तरी । पाहती मारुति । बोलत कां नाहीं । गप्प गप्प ॥१८॥

स्तुति आरंभिली । पवनसुताची । विवेकी विज्ञानी । बलभीमा ॥१९॥

कोणतेही काज । तुजसाठी नाही । कठीण हें तरी । सर्वमान्य ॥२०॥

पर्वताएवढा । मोठाही होशील । लहान होतोसी । माशीसम ॥२१॥

अणिमा गरिमा । लघिमा महिमा । ईशित्व वशित्व । प्राकाम्यता ॥२२॥

कामावसायिता । ऐशा आठी सिद्धी । वरताती तुज । भक्तश्रेष्ठा ॥२३॥

रामकाजासाठी । अवतार तुझा । तेजःपुंज देह । सूर्यासम ॥२४॥

लंकेस जाऊनी । रावणा मारूनी । आणणे त्रिकूट । उखाडूनी ॥२५॥

हें सारे शक्य । केवळ तुजसी । सीतेची अवस्था । पहा तरी ॥२६॥

(४)

जांबवंतानी जें । केले आवाहन । ऐकूनि मारुति । संतोषला ॥२७॥

म्हणाला आभार । मित्रा जांबवंता । जाण मज दिली । कार्य काय ॥२८॥

सीतामाईचे मी । दर्शन घेऊन । येईन तोंवर । विश्राम ना ॥२९॥

खाऊं कीं दोघेही । कंदमुळें साथ । आत्ता तरी लंका । गांठायची ॥३०॥

सर्वाना वंदन । करूनी निघाला । कपिवर आला । प्रभूंकडे ॥३१॥

रामानी दिधली । खुणेस आंगठी । आणि यशस्वी हो । आशिर्वाद ॥३२॥

(५)

हनुमान आला । समुद्रकिनारी । फुगविली छाती । महाश्वासें ॥३३॥

हृदयी आसन । दिलें रघुनाथा । घेतलें उड्डाण । दक्षिणेस ॥३४॥

झेप घेण्यासाठी । पर्वताचे माथी । जोर दिला कांहीं । हनुमानें ॥३५॥

तेवढ्या दाबाने । पर्वत दबला । पहा पाताळात । पोहोंचला ॥३६॥

सागर पाहतो । हा तो रामदूत । आकाशमार्गाने । निघाला कीं ॥३७॥

मैनक पर्वता । त्याने सांगितले । विसावा देण्यास । ऊठ बरा ॥३८॥

सागराचे जळी । फँवारा उडाला । मैनक उठला । उंच-उंच ॥३९॥

मारुति म्हणाले । आभार मैनका । परि मज आतां । विश्राम ना ॥४०॥

लंकेस जाईन । शोधून काढीन । सीतामाई कोठे । आहे कैसी ॥४१॥

मनी आता नाही । दुसरा विचार । परतेन तेव्हां । पुन्हा भेटूं ॥४२॥

अलगद हात । मैनका लावून । मारुति वेगाने । पुढे गेला ॥४३॥

(६)

मनोवेगे जातो । हनुमान देखा । कौतुके पाहती । देवगण ॥४४॥

परीक्षा पहावी । त्याच्या त्या निष्ठेची । ऐसे मनी आले । देवाजींच्या ॥४५॥

सुरसा नांवाच्या । सर्पिणीस त्यांनी । धाडीले मार्गच । अडविण्या ॥४६॥

मारुतीचे पुढे । ठाकली सर्पीण । जबडा थोरला । पसरूनी ॥४७॥

वाटले तिजला । जबडा पाहूनी । घाबरेल आता । हनुमान ॥४८॥

म्हणाली वानरा । निघालास कुठे । गिळून टाकाया । आले तुज ॥४९॥

मारुती कां कधी । संकट पाहूनी । घाबरूनी काज । त्यजेल बा ॥५०॥

त्याने केला देह । जबड्यापेक्षाही । दुप्पटसा मोठा । क्षणार्धात ॥५१॥

तिनेही जबडा । आणि मोठा केला । तरीही दुप्पट । हनुमंत ॥५२॥

आणिक जबडा । तिने पसरता । माशीसम छोटा । हनुमंत ॥५३॥

करी सर्पिणीचे । कानी गुणगुण । परत जाताना । भेटूंच कीं ॥५४॥

आत्ता तरी मज । जाऊं दे ना माये । प्रभूचे कामास । लगबग ॥५५॥

सुरसा म्हणाली । यशस्वी हो बाळा । परीक्षा मी केली । उत्तीर्ण तूं ॥५६॥

रावणाची लंका । आहे मोहमाया । भयाणही आहे । सावध जा ॥५७॥

देवानाही आहे । काळजी मनात । रावण पाहिजे । संपविला ॥५८॥

म्हणून देवानी । मला पाठविले । सावध करण्या । परीक्षेने ॥५९॥

श्रीरामाचे काम । करशील नीट । ।विश्वास वाटतो । मला सुद्धा ॥६०॥

ऐसा सुरसीचा । आशिष मिळता । मारुति निघाला । भरारीने ॥६१॥

(७)

लंकेजवळील । सागरात एक । राक्षसी कपटी । रहातसे ॥६२॥

नभी उडणा-या । पक्षांची प्रतिमा । पाण्यात पाहूनी । झेप घेई ॥६३॥

चट्टामट्टा करी । कितीक पक्षांचा । दैनंदिन तिचा । उपद्व्याप ॥६४॥

तसाच प्रयोग । हनुमंतावर । करण्याचा बेत । तिचा होता ॥६५॥

परन्तु चकवा । देऊनी तिजला । आघात करूनी । मारीयेले ॥६६॥

(८)

समुद्राचे काठी । होती वनराई । मनास मोहन । घालणारी ॥६७॥

वानर जातीस । सहज भुरळ । घालील ऐसीच । होती शोभा ॥६८॥

पण वायुसुता । नव्हती उसंत । क्षणभरसुद्धा । थांबण्यास ॥६९॥

डोंगरानजीक । दिसला किल्ल्याचा । भला मोठा तट । उंचापुरा ॥७०॥

साधासा वानर । होऊनी मारुति । चढला डोंगर । माथ्यावरी ॥७१॥

तटाजवळील । एका वृक्षावर । बसूनी करीतो । निरीक्षण ॥७२॥

निशाचरांच्या त्या । वस्तीच्या रक्षणा । धिप्पाड राक्षस । सारीकडे ॥७३॥

मायावीही होते । त्यातील कितीक । अंतर्ज्ञानाने ते । ध्यानी आले ॥७४॥

राजवाडा कोठे । तिथेच असेल । सीतामाईस कां । कोंडलेले ॥७५॥

सूर्यास्त होईल । आता इतुक्यात । अंधारात कोणा । दिसेन ना ॥७६॥

तरीही मच्छर । होऊनी सर्वत्र । संचार करावा । हेंच बरें ॥७७॥

तोंवरी अंदाज । घेऊं सारीकडे । व्यवस्था कैसी बा । रावणाची ॥७८॥

झाडांच्या फांद्यांना । झोके देत जाणे । वानरास तरी । काम सोपे ॥७९॥

महाल दिसले । छोटे मोठे ऐसे । ज्याचा जैसा हुद्दा । तेणे रीती ॥८०॥

गर्द झाडीमागे । आणि एक तट । दिसला तिथे कां । राजवाडा ॥८१॥

मारुति निघाला । तिकडेच जाण्या । द्वारीच लंकिणी । राक्षसीण ॥८२॥

वानरा तूं कोठे । ऐसा निघालास । सारे पशूपक्षी । खाद्य माझे ॥८३॥

चुकवूनी माझी । नजर कुणीही । नाहीच जायाचे । नेम आहे ॥८४॥

तिच्या वल्गनेस । उत्तर म्हणून । जोरदार ठोसा । लगावला ॥८५॥

सा-याच प्रश्नांची । उत्तरे शब्दात । नाही कांही देत । बसायाचे ॥८६॥

विवेक तो सारा । मारुतीस होता । अवगत त्याने । तैसे केले ॥८७॥

जबड्याचे तिच्या । दात निखळले । हा तरी वानर । साधा नव्हे ॥८८॥

अचानक एक । पुराण प्रसंग । आठवूनी म्हणे । मारुतीला ॥८९॥

ब्रम्हाने रावणा । वर जरी दिला । मलाही संकेत । खास दिला ॥९०॥

जेव्हा तुज कोणा । वानराचा ठोसा । पडेल जाण तूं । संकेत तो ॥९१॥

राक्षसकुळाच्या । नाशाचीच नांदी । प्रभूचें दर्शन । तुज जाण ॥९२॥

धन्य मी जाहलें । रामदूताचे कीं । दर्शन जाहलें । हनुमंता ॥९३॥

अडवूं शकेल । नाही तुज कोणी । तरीही जाई गा । संभाळून ॥९४॥

(९)

घेऊनीया मग । अति लघुरूप । सतत स्मरण । श्रीरामाचे ॥९५॥

करीत निघाला । नगर धुंडण्या । कोठे कां दिसेल । सीतामाई ॥९६॥

घराघरामध्ये । महाली महाली । धुंडीत चाललें । लघुरूप ॥९७॥

एका प्रासादात । स्वतः दशानन । पाहीला जाताना । शयनास ॥९८॥

तिथे तरी नाही । दिसली वैदेही । कांहीसे हायसे । वाटलेही ॥९९॥

धुंडीत राहीला । इकडे तिकडे । लघुरूपामुळे । वेळ लागे ॥१००॥

नाही उमगले । किती वेळ गेला । ब्रम्हमुहूर्तही । सुरू झाला ॥१०१॥

(१०)

एका प्रासादात । सारेच आगळे । सर्वत्र पावित्र्य । दाटलेले ॥१०२॥

ईशान्य दिशेस । नेटक्या देऊळी । हरीची मूरत । विराजित ॥१०३॥

छोट्या वृंदावनी । तुळस साजिरी । पणती तेवती । कोनाड्यात ॥१०४॥

देवाचीये दारी । उभा क्षणभरी । नमन करूनी । निघणार ॥१०५॥

तेव्हाच वाटले । कोणी जागे झाले । कानी आले शब्द । जय श्रीराम ॥१०६॥

कपि चमकला । ऐसा श्रद्धापूर्ण । इथे आहे कोण । रामभक्त ॥१०७॥

ओळख घ्यावी का । ह्याची करूनीया । कालापव्यय हा । ठरूं नये ॥१०८॥

कदाचित ह्याची । ओळख झाल्यास । मदत होईल । निजकामी ॥१०९॥

रामभक्त येतो । वाटले बाहेर । प्रासादाचे दारी । पोहोचला ॥११०॥

हनुमंत घेई । ब्राम्हणाचे रूप । मंद मंद बोले । रामजप ॥१११॥

यजमान आले । पुसती विप्रास । रामप्रहरास । कैसे आले ॥११२॥

वाटते प्रभूनी । मजवरी कृपा । करूनी आपणा । धाडीयेले ॥११३॥

किंवा कां स्वतःच । प्रभू रामचंद्र । माझे दारी आज । प्रकटले ॥११४॥

ऐसी रामभक्ती । पाहूनी मारुति । ओळख आपुली । देता झाला ॥११५॥

यजमानानीही । ओळख दिधली । रावणाचा भ्राता । विभीषण ॥११६॥

मारुतीने मग । सांगीतले कैसे । प्रभूंचे दर्शन । त्यास झाले ॥११७॥

सीतेस शोधणे । आहे काम मज । कृपया दावावा । मार्ग मज ॥११८॥

विभीषण तेव्हां । सांगते जाहले । अशोकवनात । सीतामाई ॥११९॥

पाळत ठेवतो । रावण कैसेनी । खबरदारीही । कैसी हवी ॥१२०॥

विभीषण देती । यशाचा आशिष । निरोप दिधला । सौहार्दाने ॥१२१॥

(११)

अशोकवनात । थेट पोहोचला । देखीयेली दीन । सीतामाई ॥१२२॥

रोडावला देह । डोईवर जटा । एक वेणी देखे । पादांगुष्ठ ॥१२३॥

राक्षसिणी चार । होत्या पहा-यास । आतां केव्हां कैसा । पुढे होऊं ॥१२४॥

नजर टाकतां । इकडेतिकडे । रावणाची स्वारी । येतां दिसे ॥१२५॥

रावण बोलला । साम दाम दण्ड । भेद सा-या नीति । चतुराई ॥१२६॥

म्हणे एकवार । पाही मजकडे । राम काय तुझा । मजसम ॥१२७॥

शिवाय देशील । मजसी नजर । कौतुक करेन । पहा कैसे ॥१२८॥

सा-या माझ्या राण्या । मंदोदरी सुद्धा । दासी होतील त्या । तुझे पायी ॥१२९॥

गवताची पात । ओठास धरून । स्मरूनीया मनी । रघुपति ॥१३०॥

म्हणे दशानना । काजवा करेल । किती टिमटिम । त्याने काय ॥१३१॥

कमळ फुलेल । कल्पनाच नाही । रामाचे बाणाची । तुज कांहीं ॥१३२॥

शिवधनुष्य तें । छातीवरी येता । पंचप्राण तुझे । कासावीस ॥१३३॥

विसरलास तूं । तेंच की धनुष्य । मोडले रामाचे । हाती कैसे ॥१३४॥

परि तुज नाही । कांही सुद्धा लाज । कपटाने मज । आणीयले ॥१३५॥

रावणा संताप । जाहला म्हणाला । इथे राम परि । येत नाही ॥१३६॥

पुन्हा त्या रामाचे । नाव माझ्यापुढे । घेशील छाटीन । जीभ तुझी ॥१३७॥

ऐसी देऊनीया । ताकीद सीतेस । धपाधप पाय । आपटीत ॥१३८॥

रावण निघून । गेला तेव्हां सा-या । राक्षसिणी सुद्धा । घाबरल्या ॥१३९॥

(१२)

एका स्त्रीचे दुःख । स्त्रीच समजते । राक्षसिणीनाही । तैसे झाले ॥१४०॥

त्यांच्यामध्ये होती । राक्षसीण एक । त्रिजटा नांवाची । रामभक्त ॥१४१॥

तिला म्हणे एक । स्वप्न कीं पडले । वानर जाळीतो । लंका सारी ॥१४२॥

रावणाची दशा । आणीक भयाण । वीस बाहु त्याचे । कापलेले ॥१४३॥

तैसा ओरडत । जाई दक्षिणेस । लंका राख आता । विभीषणा ॥१४४॥

सीता म्हणे तीस । नव्हे स्वप्न मात्र । प्रत्यक्ष असेच । घडेलही ॥१४५॥

सीतेचे बोलणे । ऐकूनी सा-याच । सीतेचे चरणी । गोळा झाल्या ॥१४६॥

जळेल कां लंका । खरेच गे सीते । कोणी सुद्धा नाही । उरणार ॥१४७॥

सीतेने म्हटले । त्रिजटेचे स्वप्न । ऐकूनी बोलले । अचानक ॥१४८॥

मला तरी आता । जीणे नको वाटे । त्याने ऐसे बोल । उमटले ॥१४९॥

त्याचे तुम्ही मनी । घेऊं नका कांही । सख्यांचे वाईट । चिंतेन कां ॥१५०॥

सीतेने दिलासा । दिल्याने सगळ्या । आपापल्या जागी । गेल्या सा-या ॥१५१॥

त्रिजटा एकटी । राहीली तिजला । म्हणे सीतामाई । काकुळती ॥१५२॥

खरेच वाटते । आता नको जीणे । रच एक चिता । माझ्यासाठी ॥१५३॥

विरहयातना । असह्य झाल्यात । प्रभूस दया कां । येत नाही ॥१५४॥

त्रिजटा म्हणाली । भलतेच काय । रामावरी नाही । विश्वास कां ॥१५५॥

शिवाय पहा ना । चिता पेटविण्या । विस्तव रात्रीस । मिळेल कां ॥१५६॥

ऐसे बोलूनीया । निघूनही गेली । त्रिजटा आपुल्या । घराकडे ॥१५७॥

यातनांची आग । मनास जाळीते । विस्तव कां नाही । चितेसाठी ॥१५८॥

ऐशा विचाराने । सीतेच्या मनाची । आणीक जाहली । तडफड ॥१५९॥

आकाश पेटले । ता-यानी दिसते । एकही ना येत । पृथ्वीवर ॥१६०॥

झाडानो तुम्ही ना । नांवाचे अशोक । आपुले नांव कीं । करा सार्थ ॥१६१॥

सीतेचा पाहूनी । विलाप कपीस । वाटला तो क्षण । युगासम ॥१६२॥

(१३)

काय करावेसा । विचार करीत । अंगठी टाकली । मारुतीने ॥१६३॥

सीतेने घेतली । उचलून हाती । खूण ओळखली । प्रभूंची ही ॥१६४॥

आत्ता इथे कैसी । आली ही अंगठी । शंका नि आश्चर्य । मनी तिच्या ॥१६५॥

इतुक्यात आले । मंद स्वर कानी । श्रीरामनामाचा । जपचि तो ॥१६६॥

कोण रामभक्त । इथे आसपास । प्रकट कां नाही । तुम्ही होत ॥१६७॥

आज्ञा ती मानून । कर जोडोनीया । समोरी ठाकले । कपिरूप ॥१६८॥

मारुतीने सारी । कथा सांगितली । धाडीले रामानी । खुणेसह ॥१६९॥

विश्वास दिधला । सक्षेम आहेत । राम नि लक्ष्मण । कोठे कैसे ॥१७०॥

सीतामाई तुझा । शोध हा तो झाला । आता आहे घेणे । अंदाजही ॥१७१॥

राक्षससेनेचा । कैसे तिचे बल । कमकुवतता । काही कैसी ॥१७२॥

सीतेच्या मनात । आली काही शंका । राक्षससेनेचा । अंदाज तूं ॥१७३॥

वानर साधासा । कैसा बा घेशील । वाटे सानमुखी। मोठा घास ॥१७४॥

क्षमा करी माये । दावीतो नमुना । रामानी मजला । परखले ॥१७५॥

ऐसे म्हणूनीया । काही उग्ररूप । तिजला केवळ । दिसेलसे ॥१७६॥

दावीले सीताही । धास्तावली कांही । म्हणे क्षमा करी । हनुमाना ॥१७७॥

तेव्हा पुन्हा साधा । होऊनी वानर । म्हणे सीतामाई । आशिष दे ॥१७८॥

आणीक विनंति । साधीशीच आहे । भूक फार आहे । लागलेली ॥१७९॥

इथे झाडांवरी । फळे लगडली । आहेतही खूप । वाटे खावी ॥१८०॥

तुझ्या अनुज्ञेने । भूक भागवावी । देई गे अनुज्ञा । प्रार्थितो मी ॥१८१॥

इथे परि पहा । विक्राळ राक्षस । पहारा ठेवण्या । नेमलेले ॥१८२॥

त्यांची कांही भीती । मला न वाटते । केवळ अनुज्ञा । तुझी हवी ॥१८३॥

लडिवाळ त्याचा । आग्रह पाहून । वात्सल्य दाटलें । तिचे मनी ॥१८४॥

बरें जा घेई जें । हवें तें खाऊन । संभाळूनि राही । एवढेच ॥१८५॥

नमन करूनी । आशिष घेऊनी । अशोकवनात । आला कपि ॥१८६॥

(१४)

फळे चाखताना । मुद्दामच बिया । राक्षसाना मारी । वेडावीत ॥१८७॥

छोटी मोठी झाडे । उपटली तेव्हां । राक्षस चिडले । मारण्यास ॥१८८॥

झाडांच्या फांद्याच । घेऊनीया हाती । लढाई त्यांच्याशी । आरंभिली ॥१८९॥

कितीक जणाना । जागी लोळवीले । भ्यालेले पळाले । ओरडत ॥१९०॥

साध्या वानराने । उच्छाद मांडला । अशोकवनात । नासधूस ॥१९१॥

कितीक राक्षस । लोळवीले त्याने । आवरत नाही । कोणा मुळी ॥१९२॥

दरबारातही । वार्ता पोहोचली । कसला गोंधळ । काय झाले ॥१९३॥

रावणाने एक । सेनेची तुकडी । अशोकवनात । पाठविली ॥१९४॥

मारुती करीतो । सैनिकांची थट्टा । कधी घोर रूप । कधी साधा ॥१९५॥

सैनिक दिङ्मूढ । कैसी चालवावी । तल्वार करावा । कोठे वार ॥१९६॥

भालेही फेकले । त्यांचे तर त्याने । तुकडेच केले । जैसे ऊंस ॥१९७॥

काही भाले तर । उलट मारूनी । केले हताहत । सैनिकचि ॥१९८॥

वार्ता ती ऐकून । रावण चिडला । म्हणाला अक्षास । राजपुत्रा ॥१९९॥

जाई ये बघून । काय प्रकरण । आण तूं बांधून । वानरास ॥२००॥

जैसा अक्ष आला । अशोकवनात । काही त्याचे ध्यानी । येण्या आधी ॥२०१॥

मारुती शिरला । त्याचे पायामध्ये । प्रचंड होऊनी । फेकीयेले ॥२०२॥

जंगलात अक्ष । जाऊनी पडला । घाबरूनी सेना । पलटली ॥२०३॥

पळणा-यानाही । नाहीच सोडले । फटके मारूनी । पाडीयेले ॥२०४॥

अक्षाचा जाहला । मृत्यू त्याची वार्ता । जरी रावणास । समजली ॥२०५॥

पुत्रवधाचा त्या । करण्यास शोक । नव्हती उसंत । कोणासही ॥२०६॥

हें तो वाटे युद्ध । एका वानराने । लंकेच्या विरुद्ध । मांडीयेले ॥२०७॥

तेव्हा रावणाने । पुत्र इंद्रजित । यास आज्ञा केली । विजयी हो ॥२०८॥

मारूं नको त्यास । बांधूनीया आण । समजाया हवे । कोण आहे ॥२०९॥

भली मोठी सेना । सवे घेऊनीया । अशोकवनात । मेघनाद ॥२१०॥

आला तरी काय । भीति मारुतीस । सैन्याची दाळण । उडविली ॥२११॥

एक मोठा वृक्ष । भिरकावुनीया । रथाचे तुकडे । झाले क्षणी ॥२१२॥

इंद्रजिताशीच । जाऊनी भिडला । जणू कीं जुंपली । साठमारी ॥२१३॥

मारुतीने एक । ऐसा ठोसा दिला । लंकेशपुत्रास । मूर्च्छा आली ॥२१४॥

सांवरला तेव्हां । ब्रम्हास्त्रच त्याने । संधान साधाया । खडे केले ॥२१५॥

मारुतीने तेव्हा । धरिला विचार । ब्रम्हबाणाचा ह्या । अवमान ॥२१६॥

होणे नव्हे योग्य । म्हणूनी नाटक । भोंवळ आल्याचे । त्याने केले ॥२१७॥

इंद्रजितासही । आठवली आज्ञा । बांधीला वानर । नागपाशें ॥२१८॥

घेऊनीया आला । दरबारामध्ये । सा-या लंकेमध्ये । कुतूहल ॥२१९॥

(१५)

हळूंहळूं डोळे । उघडूनी पाही । मारुती दर्बार । रावणाचा ॥२२०॥

सोन्याच्या पत्र्यानी । हिरेमाणकानी । मढवीले खांब । चोहीकडे ॥२२१॥

रत्नजडितशा । उच्च सिंहासनी । विराजला होता । लंकाधीश ॥२२२॥

पाहूनी वानर । हसला कुत्सित । जरि एक क्षण । दशानन ॥२२३॥

पुत्रवध काय । ऐशा वानराने । केला विषादही । मनी आला ॥२२४॥

लगेच सावध । होऊन रावण । पुसीतो रागाने । वानरास ॥२२५॥

वानरा ठाऊक । नाही काय माझा । दरारा त्रिलोकी । कैसा आहे ॥२२६॥

काय म्हणूनीया । अशोकवनात । उच्छाद मांडला । निष्कारण ॥२२७॥

घेतले कितीक । राक्षसांचे प्राण । देहान्त शिक्षेस । पात्र कृत्य ॥२२८॥

स्वतःच्या प्राणांची । पर्वा तुज नाही । औद्धत्य हें केलें । कोणासाठी ॥२२९॥

(१५-१)

राक्षस मारीले । हें जरी खरें । त्यांत माझा कांहीं । नाही दोष ॥२३०॥

स्वतःच्या जीवाची । असते सर्वाना । काळजी भुकेने । कासावीस ॥२३१॥

झाल्याने फळे मी । तोडत असतां । उगाच मजला । हटकले ॥२३२॥

इतुकेच नव्हे । चाल करूनीया । आले मजवरी । तेव्हा मला ॥२३३॥

स्वतःचे रक्षण । करावे लागले । उगाच जाहली । झोंबाझोंबी ॥२३४॥

राजपुत्रानाही । तूच ना धाडीले । अवसर नाही । मज दिला ॥२३५॥

असो जे जाहले । आता बंधनात । आहे हा समोर । तुझ्यापुढे ॥२३६॥

ऐक दशानना । तू स्वतः जयाच्या । कृपेने लंकेश । म्हणवीतो ॥२३७॥

तीन्ही जगांचा जो । आहे खरा स्वामी । कर्ता-धाता-हर्ता । विश्वाचाच ॥२३८॥

खर नि दूषण । त्रिशिर नि वाली । ऐसे बलशाली । नष्ट केले ॥२३९॥

शिवधनुष्यही । भंगले ज्या हाती । ज्याची सीतामाई । तुझ्या इथे ॥२४०॥

त्याच श्रीरामाचा । दूत हा मी इथे । समज देण्यास । तुज आलो ॥२४१॥

जाणतो रावणा । चरित्र गा तुझे । सहस्रबाहूने । काय केले ॥२४२॥

वालीबरोबर । तुझा जो जाहला । प्रेमप्रसंग तो । जाणतो मी ॥२४३॥

खरे तर होते । वालीने रावण । कांखेमध्ये होता । जखडला ॥२४४॥

दरबारामध्ये । तेही रावणाच्या । वाच्यता करणे । अनुचित ॥२४५॥

जें कां समजावे । समजेल खास । रावण स्वतःच । तेच पुरे ॥२४६॥

तैशा बलशाली । वालीलाही ज्याने । यमसदनास । धाडीयेले ॥२४७॥

त्याच श्रीरामाच्या । दूताचा हा सल्ला । ऐक तूं सीतेस । सोडूनी दे ॥२४८॥

पुलस्ती मुनींचा । नातू असूनही । डागाळूं नकोस । त्यांची कीर्ति ॥२४९॥

श्रीरामांची मूर्ति । हृदयी धरून । शरण तूं जा गा । त्यांचे पायीं ॥२५०॥

तरी दयावंत । प्रभू रामचंद्र । क्षमा करतील । अपराध ॥२५१॥

लंकेचे हें राज्य । देतील तुजला । अखंड भोगाया । भक्तिप्रेमें ॥२५२॥

(१५-२)

जरी रावणाने । मनी समजलें । चरित्र वानर । जाणतो कीं ॥२५३॥

दूत खरोखरी । आहे हा सर्वज्ञ । नव्हे कोणी साधा । वानर हा ॥२५४॥

परि सर्वांपुढे । होतो अवमान । आव्हानच ह्याने । मांडीयेलें ॥२५५॥

याचें आवाहन । मानणे मजला । लंकाधिपतीस । शोभते ना ॥२५६॥

धरूनी आवेश । क्रोध नि संताप । मारुतीस म्हणे । दशानन ॥२५७॥

स्वतःचे मरण । निकट असता । मजसी देतोस । उपदेश ॥२५८॥

कोण्या वानराने । राक्षस मारावे । वरती म्हणावे । रामदूत ॥२५९॥

ढोंग हें असलें । नाही चालणार । कळले पाहिजे । ह्यास नीट ॥२६०॥

राक्षस मारणे । ऐसा घोर गुन्हा । केल्याने तुजला । देहदंड ॥२६१॥

अरे कोणी ह्याला । टाका रे मारूनी । म्हणता राक्षस । पुढे झाले ॥२६२॥

इतुक्यात तिथे । विभीषण आले । म्हणाले थांबा रे । अयोग्य हें ॥२६३॥

खरे असो खोटे । म्हणवीतो दूत । दूतास मारणे । अशिष्ट तें ॥२६४॥

खरे असल्यास । मारण्याने होते । शत्रूस निमित्त । आक्रमणा ॥२६५॥

विवेक धरूनी । शिक्षा बदलावी । विनम्र सूचना । करीतो मी ॥२६६॥

ठीक आहे ऐसे । मान्य करूनीया । रावण बोलला । कुत्सितसे ॥२६७॥

म्हणती वानरा । स्वतःची शेपटी । भारी आवडती । असतसे ॥२६८॥

आग लावूनी द्या । ह्याच्या शेपटीस । म्हणता राक्षस । सर्सावले ॥२६९॥

शेपटीवरती । गुंडाळण्यासाठी । उपरणे दिली । सर्वानीच ॥२७०॥

मारुतीने परि । थट्टा आरंभली । शेपटी करीतो । लांब लांब ॥२७१॥

वस्त्रे गुंडाळली । जिथे त्यावरती । तेलही ओतणे । चाललेले ॥२७२॥

सा-या लंकेतून । उपरणे आली । सर्व घरातून । तेल आले ॥२७३॥

वस्त्रेही संपली । तेलही संपले । शेपटीची लांबी । संपेच ना ॥२७४॥

वस्त्रे गुंडाळून । तेल ओतणारे । राक्षस जाहले । घामाघूम ॥२७५॥

शेवटी म्हणाले । आता हें तो पुरे । लावू आता आग । शेपटीस ॥२७६॥

शेपटीस आग । लागता मारुती । लागला नाचाया । धावू पळू ॥२७७॥

रावणास वाटे । कैसी वानराची । जाहली फजिती । नाचे आता ॥२७८॥

मारुतीचे होते । नाटक केवळ । आगीचे चटके । लागल्याचे ॥२७९॥

परंतु सर्वांचे । देखत आगीचे । डोंबात दर्बार । पेटला कीं ॥२८०॥

पळापळ आता । सुरू जी जाहली । रावणही गेला । महालात ॥२८१॥

उंच एक झेप । घेऊनी मारुती । आला महालाचे । छतावर ॥२८२॥

ह्या छतावरूनी । त्या छतावरती । गेला पेटवीत । लंका सारी ॥२८३॥

लंकेत लोकांची । झाली पळापळ । आरडाओरड । दंगा सारा ॥२८४॥

पवनसुताच्या । सहाय्यास आले । पवन छप्पन्न । चहूंकडे ॥२८५॥

आगीचा भडका । वाढतच गेला । महालीमहाली । पसरला ॥२८६॥

रावणास मुळी । नव्हती कल्पना । परिणाम ऐसा । होईल कीं ॥२८७॥

विनाशकाले ही । विपरीत बुद्धि । पश्चात्तापाचा ना । उपयोग ॥२८८॥

विभीषणासंगे । भेट जाहल्याने । ठाऊक होता ना । त्याचा वाडा ॥२८९॥

तेवढाच वाडा । सोडूनी मारुती । समुद्राचे काठी । पोहोचला ॥२९०॥

पाण्यात सोडूनी । पेटती शेपटी । आग ती टाकली । विझवून ॥२९१॥

(१६)

तेथून पुनश्च । अशोकवनात । सीतामाईपुढे । नमस्कार ॥२९२॥

करीत म्हणाला । प्रभूस सांगावा । आणि काही खूण । द्यावी मज ॥२९३॥

वेणीमध्ये होता । एक चूडामणी । सीतेने काढून । दिला त्यास ॥२९४॥

म्हणाली प्रभूना । देई गा निरोप । आता नाही धीर । राहवत ॥२९५॥

एक मास मात्र । वेळ निभावेन । आणिक जगणे । होईल ना ॥२९६॥

रावण काढील । माझी जरी छेड । जीवन तेथेच । संपवेन ॥२९७॥

मारुतीने तरी । धीर दिला तीस । विश्वास ठेव गे । रामपदी ॥२९८॥

सीतेचे चरण । वंदूनी निघाला । आकाशमार्गाने । रामांकडे ॥२९९॥

"जय श्रीराम"शी । आरोळी दिधली । तिने लंकावासी । हादरले ॥३००॥

(१७)

एकाच झेपेत । समुद्र लंघूनी । किष्किंधेजवळी । पोहोचला ॥३०१॥

मुखे रामनाम । जप चाललेला । वानरसेनेस । कानी आला ॥३०२॥

सारेच वानर । उत्कंठित होते । हकीकत सारी । ऐकण्यास ॥३०३॥

त्यांच्या घोळक्यात । मारुती अल्गद । मधुबनामध्ये । उतरला ॥३०४॥

त्यानी मधुबनी । घातला धुड्गुस । बनाचे रक्षक । त्रस्त झाले ॥३०५॥

वानरानी दिले । रक्षकाना ठोसे । भेटाया निघाले । सुग्रीवाना ॥३०६॥

मारुतीने केला । राजाना प्रणाम । छातीस धरले । सुग्रीवानी ॥३०७॥

मारुतीने लाज । वानरजातीची । राखीली पाहून । समाधानी ॥३०८॥

म्हणाले जाऊया । रामचंद्रांकडे । त्यांच्याच कृपेने । यश आले ॥३०९॥

पुढे राजे आणि । साथ जांबुवंत । थोडे त्यांच्यामागे । हनुमंत ॥३१०॥

ऐशी सारी स्वारी । रामचंद्रांपुढे । आनंदी विनीत । पोहोचली ॥३११॥

सुग्रीवानी केला । हनुमंताप्रती । इशारा चरण । वंदायास ॥३१२॥

प्रभूंचे चरणी । माथा टेकूनीया । चूडामणि दिला । रामाकडे ॥३१३॥

मणि पाहताच । रामानी धरीले । प्रेमाने छातीशी । मारुतीस ॥३१४॥

आलिंगनाने त्या । मारुतीस झाले । धन्य धन्य माझे । जीवन गा ॥३१५॥

रामांचे नयनी । अश्रू टपकले । मारुतीचा देह । रोमांचित ॥३१६॥

शब्देवीण संवादु । ऐसा तो सोहळा । पाहूनी सर्वाना । धन्य झाले ॥३१७॥

प्रभूनी सर्वाना । म्हटले पहा ह्या । पठ्ठ्याने केवळ । सीताशोध ॥३१८॥

नाही केला त्याने । दहशत दिली । खुद्द रावणास । वीराने ह्या ॥३१९॥

होय ना मारुती । ऐसे विचारता । आपुलीच कृपा । उत्तरला ॥३२०॥

सेवकाकडून । सेवा घडवीली । सेवकास श्रेय । नको त्याचे ॥३२१॥

आणिकही सेवा । घ्यावी करवून । इतुकीच आहे । अभिलाषा ॥३२२॥

सीतेने संदेश । काय बा दिधला । उत्तर देताना । मारुतीचा ॥३२३॥

कंठ की दाटला । म्हणाला कष्टाने । दिवस कंठते । सीतामाई ॥३२४॥

आपुले स्मरण । सदा सर्वकाळ । तेच हवापाणी । मानते ती ॥३२५॥

एका मासाचीच । मुदत बोलली । मुक्ति न झाल्यास । प्राणत्याग ॥३२६॥

करेन म्हणाली । तिला जरी दिला । काहीसा विश्वास । आपुला मी ॥३२७॥

तरीही विनंति । माझी आपणास । करावी पुढील । तजवीज ॥३२८॥

प्रभूनी पाहता । सुग्रीवांचेकडे । सेनापति सारे । पुढे आले ॥३२९॥

त्यानीही हुकूम । सैनिकाना दिले । शिस्तीने जमावे । मैदानात ॥३३०॥

पाहता पाहता । लाखोंची की सेना । दाखल जाहली । शस्त्रसज्ज ॥३३१॥

समुद्रतीरास । तरी पोहोचली । समुद्र करावा । पार कैसा ॥३३२॥

विवंचनेत या । थांबले असता । लंकानगरीत । काय झाले ॥३३३॥

(१८)

लंकावासी तरी । होते भयभीत । धिंगाणा इतुका । वानराचा ॥३३४॥

प्रत्यक्ष स्वामीच । आल्यास लंकेची । होईल अवस्था । कैसी काय ॥३३५॥

मंदोदरी सुद्धा । दशाननापुढे । सीतेस सोडण्या । विनवीते ॥३३६॥

परंतु रावण । तिजला म्हणतो । तुलाही विसर । पडला का ॥३३७॥

मंचकाखालती । किती देवगण । आहेत अजूनी । खितपत ॥३३८॥

वानराने केल्या । मर्कटचेष्टा त्या । तुज ना शोभते । भय होणे ॥३३९॥

दर्बारात तरी । मंत्रीगण सारे । कौतुक बोलती । रावणाचे ॥३४०॥

देवानाही कैद । करता आपणा । व्यत्यय कसला । नाही झाला ॥३४१॥

वानरांची आणि । मानवांची सुद्धा । आपणापुढती । तमा काय ॥३४२॥

इतुक्यात आले । विभीषण तेथे । पाहती तमाशा । चाललासे ॥३४३॥

आपमतलबी । करताती स्तुति । मनातून जरी । बिथरले ॥३४४॥

रावणाची आज्ञा । होतां विभीषण । बोलला विचार । परखड ॥३४५॥

रामदूताने जी । दशा इथे केली । त्याचे कांही कैसे । ध्यान नाही ॥३४६॥

सीता पळवीली । अपराध झाला । ऐसे कोणा नाही । वाटत कां ॥३४७॥

अपराधाचे त्या । प्रायश्चित्तासाठी । तिला परतणे । साधे सोपे ॥३४८॥

ऐशा विवेकाने । लंकेचे रक्षण । होईल तें सुद्धा । स्पष्ट आहे ॥३४९॥

विभीषणांचे ते । विचार ऐकून । मंत्री माल्यवंत । तोही म्हणे ॥३५०॥

विभीषणांच्या ह्या । विचाराशी आहे । मीही सहमत । योग्य सर्व ॥३५१॥

रावण चिडला । म्हणे ह्या दोघाना । घालवूनी द्या रे । समोरून ॥३५२॥

माल्यवंत तरी । स्वतःच निघून । गेले स्वगृहास । खिन्नमने ॥३५३॥

विभीषण तरी । आर्जवाने करी । विवेक करावा । विनवणी ॥३५४॥

राज्याचे प्रजेचे । हित मनी धरा । अहंकारे होतो । सर्वनाश ॥३५५॥

खूप ऐकले मी । विभीषणा तुझे । सहनशक्ती तूं । ताणू नको ॥३५६॥

धाकटा बंधू तूं । म्हणून संयम । अजून राखला । आहे जाण ॥३५७॥

एवढी रामाची । तुज आहे भक्ती । जा ना मग तूही । त्याचेकडे ॥३५८॥

बोलणे खुंटले । पाहूनी हताश । झाला विभीषण । काय म्हणू ॥३५९॥

(१९)

प्रभुचरणीच । आता रुजूं व्हावें । तशीच दिसते । ईश्वरेच्छा ॥३६०॥

हें तरी सौभाग्य । वाटते लाभते । सफळ होते ना । तपश्चर्या ॥३६१॥

परि वानरांच्या । सेनेत होईल । गैरसमजही । काय ठावें ॥३६२॥

प्रभूंचे दर्शन । व्हावे हीच आस । त्यांचाच विश्वास । मनी धरूं ॥३६३॥

भक्तिभाव ऐसा । मनी साठवून । आकाशमार्गाने । विभीषण ॥३६४॥

समुद्र लंघूनी । पोचला निकट । जेथे रामसेना । जमलेली ॥३६५॥

येतो विभीषण । पाहूनी सुग्रीव । म्हणे श्रीरामाना । इथे हा कां ॥३६६॥

आज्ञा व्हावी तरी । त्यास बांधूनीया । आणाया सांगेन । वानराना ॥३६७॥

श्रीराम म्हणती । नका होऊं ऐसे । तुम्ही उतावीळ । धीर धरा ॥३६८॥

वाटते शरण । येतो हा मजसी । शरणागत ते । मज प्रिय ॥३६९॥

कोटि पापे जरी । असतील केली । शरण आल्याने । नाश होती ॥३७०॥

कोणी पापी जीव । माझ्याकडे कधी । येऊंच शकत । नाही पहा ॥३७१॥

विभीषण तरी । इकडे येताहे । नक्कीच निष्पाप । मन त्याचे ॥३७२॥

आणि हा लक्ष्मण । आहे ना शेजारी । कर्दनकाळ हा । राक्षसांचा ॥३७३॥

प्रभूंचे वचन । ऐकूनी वानर । हर्षित जाहले । सुखावले ॥३७४॥

विभीषणासच । पुढे घालूनीया । रामांचे समोरी । आणीयले ॥३७५॥

विभीषणाने तो । प्रभूंचे चरणी । माथा टेकवीला । झडकरी ॥३७६॥

म्हणे काकुळती । संचिताने झाला । राक्षसकुळात । जन्म माझा ॥३७७॥

राक्षसांचा संग । भोगीत राहीलो । आता मात्र वाटे । धन्य धन्य ॥३७८॥

आपुला हा संग । आता जन्मभर । असू द्यावा देवा । विनवणी ॥३७९॥

करवून घ्यावी । सेवा चरणांची । विसर न व्हावा । क्षणभरी ॥३८०॥

श्रीरामानी तरी । उचलूनी त्यास । धरीलें प्रेमाने । हृदयास ॥३८१॥

लक्ष्मणाचे सुद्धा । चरण वंदीले । त्यानीही हृदयी । धरीयेले ॥३८२॥

हृद्य तो प्रसंग । पाहूनी सर्वांचे । डोळे पाणावले । भक्तिपूर्ण ॥३८३॥

हें सर्व होताना । डोईचा मुकुट । हातात धरीला । विभीषणे ॥३८४॥

त्याचा तो मुकुट । स्वतः श्रीरामानी । विभीषणाडोई । ठेवीयेला ॥३८५॥

विभीषणा तूंच । जनहितदक्ष । योग्यसा लंकेश । शोभतोस ॥३८६॥

समुद्र लंघूनी । कैसेनी जाईल । सारे सज्ज सैन्य । सध्या चिंता ॥३८७॥

विभीषण म्हणे । एकाच बाणाने । शुष्क की होतील । जलाशय ॥३८८॥

आपुल्या बाणांचा । प्रताप थोरला । जाणतो सागर । ठावे मज ॥३८९॥

तरी एक वार । सागर स्वतःच । देईल कां वाट । पहावे ना ॥३९०॥

आपुले पूर्वज । सम्राट सागर । ह्यानीच केले हे । जलाशय ॥३९१॥

त्यांच्या वंशजाच्या । विनंतीचा मान । ठेवतील काय । पहावे ना ॥३९२॥

संवाद हा ऐसा । चालला असता । भली मोठी लाट । उसळली ॥३९२॥

लक्ष्मण चिडला । म्हणे हा उद्धट । सागर देईल । वाट काय ॥३९३॥

धनुष्यास बाण । लावण्यास आज्ञा । करावी सत्वर । मज बंधो ॥३९४॥

सबूर लक्ष्मणा । प्रार्थना करणे । प्रथम कर्तव्य । ध्यानी हवे ॥३९५॥

समुद्रकिनारी । ठेवूनीया दर्भ । प्रभूनी लावीले । पद्मासन ॥३९६॥

हें सारे होताना । सैन्यात कुठेशी । कांही खळबळ । कैसी झाली ॥३९७॥

रावणाने होते । विभीषणापाठी । तीघा मायावीना । धाडलेले ॥३९८॥

वानर बनूनी । तेही तीघे होते । पहात प्रसंग । रममाण ॥३९९॥

मायावी रूपाचा । विसर पडला । राक्षस जाहले । नकळत ॥४०१॥

दक्ष वानरानी । बांधूनी तीघाना । खूप चोप दिला । तेव्हा त्यानी ॥४०२॥

केली गयावया । नका आणि मारूं । माफ करा आम्हा । श्रीरामांची ॥४०३॥

शपथ तुम्हाला । सांगतो आम्हीही । प्रभूंच्या दर्शने । सुखावलो ॥४०४॥

ऐकूनी ते बोल । लक्ष्मण म्हणाले । सोडा त्याना आणा । माझ्याकडे ॥४०५॥

भुर्जपत्रावरी । सन्देश लिहूनी । म्हणाले त्या हेर । राक्षसाना ॥४०६॥

तुमच्या येण्याने । काम सोपे झाले । सन्देश देण्याचे । रावणास ॥४०७॥

सांगावे अजूनी । वेळ नाही गेली । सीतेस परत । करूनीया ॥४०८॥

युद्ध टाळूनीया । सर्वांचेच हित । साधावें सद्बुद्धि । धरूनीया ॥४०९॥

रामानीही स्मित । करूनी दिधली । संमती बंधूचे । प्रस्तावास ॥४१०॥

(२०)

लंकेत येऊनी । रावणासमोर । दाखल जाहले । तीन्ही हेर ॥४११॥

तीघांचा म्होरक्या । नांव त्याचे शुक । रावणाने त्यास । विचारीले ॥४१२॥

स्वागत जाहलें । विभीषणाचे कां । शंकाच घेतली । त्याचेवरी ॥४१३॥

भोगत ना होता । राजवैभव तो । आता न घरचा । घाटाचा ना ॥४१४॥

दुर्बुद्धि झाल्याने । असेच होणार । मज शिकवतो । उपदेश ॥४१५॥

शुक परि सांगे । रामानी प्रेमाने । स्वागतचि केले । विभीषणाचे ॥४१६॥

लंकाधिपतीचा । मानही दिधला । ऐकून रावण । संतापला ॥४१७॥

परि सांवरून । म्हणाला नाटक । झाल्याने लंकेश । कोणी होतो ॥४१८॥

बरे सांग कैसी । आहे मर्कटांची । सेना जमवली । बेशिस्तशी ॥४१९॥

माकडे अस्वले । घेऊनी लंकेशी । युद्धाचा करेल । घाट कुणी ॥४२०॥

शुक परि सांगे । कधी महाराज । शत्रूस अशक्त । मानू नये ॥४२१॥

एका वानराने । धिंगाणा घातला । तो तरी वाटतो । लहानगा ॥४२२॥

सेनेत आहेत । आणीक कितीक । प्रचंड धिप्पाड । बलशाली ॥४२३॥

द्विविद मलंद । नल नील गद । अंगद केसरी । बिकटास्य ॥ ४२४॥

दधिमुख आणि । निशठ नि शठ । आणि शक्तिशाली । जांबवंत ॥४२५॥

सुग्रीवासमान । वाटताती सारे । अगणित सेना । त्यांची आहे ॥४२६॥

वानरांची वृत्ती । जात्याच लढाऊ । तशात प्रेरणा । रामकाज ॥४२७॥

सागरजलाची । करू आम्ही वाफ । किंवा पर्वतचि । टाकूं त्यात ॥४२८॥

रावणाची लंका । उध्वस्त करूनी । सोडवून आणू । सीतामाई ॥४२९॥

ऐसेच म्हणत । आहेत ते सारे । वृथा अभिमान । नाही त्यात ॥४३०॥

परि विभीषण । यानी दिला सल्ला । त्यानुसार पूजा । सागराची ॥४३१॥

आहे चाललेली । कोणत्याही क्षणी । होईल प्रसन्न । सागरही ॥४३२॥

शुकाने दिलेला । वृत्तांत ऐकूनी । रावणास हंसूं । आवरेना ॥४३३॥

समुद्र लंघणे । ज्याना नाही ठावे । समुद्राची पूजा । करतात ॥४३४॥

विभीषण तरी । जात्या नेभळट । त्याचा म्हणे सल्ला । विचारला ॥४३५॥

सांगा त्याना आता । तिथेच रहावे । सीता आहे इथे । सुखरूप ॥४३६॥

रावण हंसत । असता शुकाने । पुढ्यात धरले । भुर्जापत्र ॥४३७॥

डाव्या हातानेच । घेऊनीया आज्ञा । रावणाने केली । अमात्याना ॥४३८॥

वाचा कोणी काय । सन्देश धाडीला । म्हणतात काय । सन्देशात ॥४३९॥

लक्ष्मणाने होते । लिहिले रावणा । राक्षस जातीच्या । विनाशास ॥४४०॥

कारण स्वतःच । नको तू होऊस । शरण तू येई । रामपदी ॥४४१॥

ऐकून रावण । मनी बिथरला । आणून आवेश । गरजला ॥४४२॥

सागर किनारी । स्वतः अडलेले । आम्ही तरी मुक्त । जातो येतो ॥४४३॥

स्वतःची मर्यादा । ध्यानी न घेताच । रावणास धाक । दाखवीतो ॥४४४॥

आणि कां रे शुका । तिकडे जाऊन । तूही मतिभ्रष्ट । जाहला का ॥४४५॥

शत्रूसैन्याचीच । स्तुति सांगतोस । त्यासाठी तुजला । धाडीले कां ॥४४६॥

ऐसे म्हणूनीया । रावणाने दिली । शुकास जोराने । थोबाडीत ॥४४७॥

तेव्हा शुक मान । खाली घालूनीया । निघाला तो आला । रामपदी ॥४४८॥

शुक तरी होता । खरा एक मुनी । अगस्तीनी शाप । होता दिला ॥४४९॥

म्हणूनी राक्षस । कुळात राहीला । आता उद्धाराची । वेळ आली ॥४५०॥

रामानी ठेवीता । हात डोक्यावर । ऋषित्व पुनश्च । सिद्ध झाले ॥४५१॥

वंदूनी रामांचे । चरण शतधा । शुकमुनी गेले । निजाश्रमी ॥४५२॥

(२१)

तीन दिन झाले । अजूनी सागरा । पूजा नाही काय । राज येत ॥४५३॥

रामानी म्हटले । लक्ष्मणास आण । बाण नि धनुष्य । आता माझे ॥४५४॥

गर्विष्ठ दिसते । हें तो जलसत्त्व । अग्न्यस्त्र पाहीजे । ह्यास आता ॥४५५॥

धनुष्यास बाण । लावूनी रामानी । अग्न्यस्त्राचा मंत्र । सुरूं केला ॥४५६॥

जलचर सारे । अस्वस्थ जाहले । कितीकांचे प्राण । कासावीस ॥४५७॥

झालेसे पाहून । सागर जाहला । भ्रम झटकूनी । सविनय ॥४५८॥

दाखल जाहला । ब्राम्हण वेषात । हात जोडूनीया । प्रभूंपुढे ॥४५९॥

क्षमा मागीतली । प्रभूंच्या पूजेचा । आदर न केला । त्याचेसाठी ॥४६०॥

म्हणतो प्रभूना । वाचवा होऊन । कृपाळू येथील । जलसृष्टी ॥४६१॥

प्रभूनी म्हटले । ठीक आता सांग । येथून लंकेस । जावे कैसे ॥४६२॥

सागर बोलला । आपुल्या सैन्यात । नल आणि नील । दोघे बन्धू ॥४६३॥

आहेत दोघाना । लहानपणीच । मुनीनी दिलेले । वरदान ॥४६४॥

पर्वतास जरी । त्यांचा हस्तस्पर्श । झाल्यास सागरी । तरतील ॥४६५॥

सेतू बांधण्याची । त्याना आज्ञा द्यावी । मीही काही भार । उचलेन ॥ ४६६॥

वंदन करूनी । प्रभूंचे चरण । सागर सागरी । निवर्तला ॥४६७॥

(२२)

कैसा झाला सेतू । कसे गेले सैन्य । लंकेस कैसेनी । झाले युद्ध ॥४६८॥

तें सारें पहावे । पुढील काण्डात । सुन्दरकाण्ड हें । सिद्ध झाले ॥४६९॥

प्रभूंच्या कृपेने । कैसे मारुतीने । भयभीत केले । रावणास ॥४७०॥

सीतामाईचीही । भेट जाहल्याने । सफल जाहले । सारे कार्य ॥४७१॥

त्यांच्याच कृपेने । अभंगरचना । जमली श्रीपाद । अभ्यंकरा ॥४७२॥

सर्वानाच होवो । मनोकामनांची । पूर्ती श्रीरामांच्या । प्रसादाने ॥४७३॥

सुन्दरकाण्डाच्या । वाचकाना सदा । श्रीरामभक्तीची । आस राहो ॥४७४॥

॥ श्रीरामचंद्रार्पणमस्तु ॥

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय १२ ते १४

2010-03-04T07:20:00.000-08:00

स्वाध्याय १२

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |

पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१-१०||

अन्वयः - अस्माकं भीष्माभिरक्षितम् तत् बलं अपर्याप्तं अस्ति । एतेषां तु इदं भीमाभिरक्षितम् बलं पर्याप्तम् (एव) ।

(१) अस्माकम् = अस्मद् ह्या सर्वनामाचे षष्ठी बहुवचन. अर्थ = आमचे

(२) भीष्माभिरक्षितम् = भीष्मेन अभिरक्षितम् तृतीया तत्पुरुष. अर्थ = भीष्मानी संभाळलेले, भीष्मांच्या देखरेखीखालचे, म्हणजेच भीष्म सेनानी आहेत, असे.

(२.१) अभिरक्षितम् = रक्ष् (१ प. रक्षति, रक्षित) ह्या धातूचे अभि ह्या उपसर्गासह क.भू.धा.वि. त्याचें नपुंसकलिंगी प्रथमा एकवचन. ह्या विशेषणाचें विशेष्य बलं हें आहे.

(३) तत् = तत् ह्या सर्वनामाचे नपुंसकलिंगी प्रथमा एकवचन. सर्वनामांचा विशेषणात्मक उपयोग असतो. इथें देखील तत् चा संबंध अस्माकं बलं शी आहे. गंमत अशी आहे, कीं अस्माकं बलम् म्हणजे आमचे सैन्यासाठी तत् म्हणजे तें असा निर्देश कां केला आहे ? असें वाटतें कीं, तें म्हणजे, "तें पहा, तितक्या दूरवर पसरले आहे, तें". आपल्या सैन्याचा अफाटपणा दाखविण्यासाठी तें ह्या सर्वनामाचा अलंकारिक उपयोग केला आहे, असें दिसतें.

(४) बलम् = बल ह्या नपुंसकलिंगी सामान्यनामाचे प्रथमा एकवचन.

(५) अपर्याप्तम् = पर्याप्तम् न असा नञ्-तत्पुरुष समास. किंवा पर्याप्तम् च्या विरुद्ध अर्थाचें विशेषण. अ+परि+आप्तम् इथें आप्तम् हें आप् (५ प. आप्नोति, आप्त) धातूचें क. भू. धा. वि. पर्याप्त म्हणजे सीमित. अपर्याप्तम् म्हणजे अमर्याद, अफाट

(६) अस्ति = अस् (२ प.) धातूचें वर्तमानकाळ तृतीय पुरुष एकवचन. अर्थ = आहे.

(७) एतेषाम् = एतद् ह्या सर्वनामाचें पुल्लिंगी षष्ठी बहुवचन. अर्थ = ह्यांचे

(८) इदम् = इदम् ह्या सर्वनामाचें नपुंसकलिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ = हें

(९) भीमाभिरक्षितम् = भीमेन अभिरक्षितम्. वरती भीष्माभिरक्षितम् चें विवरण आलेले आहे. त्याप्रमाणेंच हा शब्द.

स्वाध्याय १३

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |

भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||१-११||

अन्वयः - सर्वेषु च अयनेषु यथाभागं अवस्थिताः सर्वे भवन्तः एव हि भीष्मं एव अभिरक्षन्तु ।

अर्थ = (सैन्याच्या) सर्व आघाड्यांवर आपापल्या जागी सज्ज आहेत, अशा सर्वानी आपण सुद्धा भीष्मांचे रक्षण करावें, पालन करावें.

(१) सर्वेषु = सर्व ह्या सर्वनामाचें नपुंसकलिंगी सप्तमी बहुवचन. अर्थ = सर्व (ठिकाणी)

(२) अयनेषु = अयन ह्या सामान्यनामाचे नपुंसकलिंगी सप्तमी बहुवचन. अर्थ = आघाड्यांवर

(३) यथाभागम् = यथा भागम् जसा भाग (जसा भाग ज्याच्यासाठी ठरविला, त्याप्रमाणें) हा अव्ययीभाव समास आहे.

(३.१) यथा = ज्याप्रमाणें, अव्ययीभाव.

(३.२) भागम् = भाग हें सामान्यनाम तर पुल्लिंगी आहे. पण यथाभागम् असा अव्ययीभाव समास बनतांना, अव्ययासारखा सामासिक शब्द बनतांना तो नपुंसकलिंगी सारखा झाला.

(४) अवस्थिताः = अव + स्था (१ प.) इंग्रजीत "सेटल् डाउन" म्हणतात नेमका तसाच अर्थ "अव + स्था" चा बनतो. म्हणून अवस्थिताः चा इथें अर्थ "सज्ज".

(५) सर्वे = सर्व ह्या सर्वनामाचें पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन.

(६) भवन्तः = भवत् ह्या आदरार्थी द्वितीयपुरुषी सर्वनामाचें पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन

(७) अभिरक्षन्तु = अभि + रक्ष् (१ प. रक्षति, रक्षित) ह्या धातूचे आज्ञार्थ द्वितीय पुरुष बहुवचन

स्वाध्याय १४

तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |

सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१-१२||

अन्वयः - (सञ्जयः उवाच), "तस्य हर्षं सञ्जनयन् प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः उच्चैः विनद्य सिंहनादं शङ्खं दध्मौ ।

(१) सञ्जयः उवाच - श्लोक ३ ते श्लोक ११ इतके ९ श्लोक दुर्योधनाचे असले तरी "दुर्योधनः उवाच" असं म्हणून गीतेसारख्या संहितेत दुर्योधनासारख्याच्या बोलण्यालासुद्धा स्पष्ट उल्लेखाचा मान द्यायचा नाही असा अलिखित संकेत व्यासानी संभाळला आहे, असें दिसते. त्यामुळे, ११ व्या श्लोकाला दुर्योधनाचे बोलणे संपलें, हें पण अध्याहृतच झालें. दुर्योधनाच्या बोलण्याची सुरवातच दाखविली नाही. त्यामुळे कुठे संपले तें दाखवायची देखील जरूर नाहीं ! मनाचा समतोल ढळूं द्यायचा नाही असा उपदेश ज्या गीतेनं द्यायचा, तिच्या सुरवातीला दुर्योधनाविषयीचा असा आकस दाखवावा, हें बरं वाटत नाहीं.

(२) तस्य = तत् सर्वनामाचे पुल्लिंगी षष्ठी एकवचन. इथें लिंग पुल्लिंग, कारण, ज्यांना हर्ष झाला, ते भीष्म पितामह आहेत. पण तृतीय पुरुषी उल्लेखासाठी आदरार्थी उल्लेखाची जरूर नाही असें दिसते, अगदी संजयासारखा केवळ सारथी त्यांच्याबद्दल बोलतोय्, तेंही स्वतः महाराजांसमोर. फक्त द्वितीय पुरुषी उल्लेखासाठी "भवत्" सर्वनामाची सोय आहे. पण तृतीय पुरुषी उल्लेख आदरार्थी बहुवचनाने करावेत, असा संकेत दिसत नाहीं. मूळतः संस्कृतात डायरेक्ट-इन्-डायरेक्ट असा प्रकारच आढळत नाही. अमूक व्यक्ती अमक्याला असं असं म्हणाली, तें सांगायचं तर ती व्यक्ति ज्या शब्दात बोलली, तसंच्या तसं डायरेक्ट् मधेच सांगायचं. म्हणून तर प्रत्येक ठिकाणी धृतराष्ट्र उवाच, संजय उवाच, अर्जुन उवाच असे स्पष्ट उल्लेख करून काय म्हटलं तें सांगितलं आहे. म्हणूनच तर दुर्योधन उवाच असा स्पष्ट उल्लेख दुर्योधनाच्या बाबतच टाळला, हें योग्य वाटत नाहीं.

(३) हर्षम् = हर्ष ह्या पुल्लिंगी सामान्यनामाचें द्वितीया एकवचन. संजनयन् ह्या कृदन्ताचें कर्म, म्हणून द्वितीया.

(४) संजनयन् सं + जन् (४ आ., जायते, जात) ह्या धातूचें प्रयोजक (जनयति). त्या प्रयोजकाच्या कृदन्ताचें पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ = निर्माण करणारा

(५) "तस्य हर्षं संजनयन्" हा वाक्यांश सदोष वाटतो. "तस्य" अशी सुरवात असणारा हा वाक्यांश सत्-षष्ठीच्या प्रकारचा म्हणावा तर, संजनयन् ह्या कृदन्ताची पण संजनयतः अशी षष्ठी असायला हवी होती. एरव्ही हर्ष निर्माण करायच्या ऎवजी स्वतः भीष्मानांच हर्ष झाला, असं म्हणायचं असतं तर संजनयन् असं प्रयोजक वापरायचं प्रयोजन उरत नाहीं. हर्षितस्य तस्य असा सत्-षष्ठी चा वाक्यांश ठीक झाला असता. पण भीष्म तिथे सेनानी आहेत, त्यामुळे, सा-या सैन्यात वीरश्री संचारेल असा उद्घोष करणं, हें त्यांचं कर्तव्य ठरतं. तेंच त्यानी केलं, असंच ह्या वाक्यांशातून सांगायचं आहे, असं दिसतं. तेव्हां प्रयोजक बरोबर असेल तर "तस्य"च्या जोडीला कृदन्ताची "संजनयन्"ची देखील षष्ठी हवी होती.

(५.१) एरव्ही "तस्य"चा निर्देश दुर्योधनासाठी आहे. दुर्योधन जें सर्व द्रोणाचार्याना सांगत होता, तें भीष्म पण ऐकत होते. आणि तें ऐकून भीष्माना हर्ष झाला, असा अर्थ करणं म्हणजे, भीष्मांच्या मनांत हर्ष निर्माण करण्याचं श्रेय दुर्योधनाच्या निवेदनाला मिळतं, तेंही बरोबर वाटत नाहीं. एकदा सेनानी म्हणून धुरा मान्य केल्यावर स्वतःच्याच मनात हर्ष निर्माण करायला, भीष्माना राजा दुर्योधनाच्या परस्पर द्रोणाचार्याना केलेल्या निवेदनाची कानावर पडायची जरूर होती, असं म्हणणं, हें भीष्मांच्या सेनानीपणाला कमीपणा देणारं आहे.

(५.२) सैन्यात वीरश्री संचारावी म्हणून भीष्मानी सिंहनाद केला, असं सांगायला, श्लोकाची सुरवात "तस्य"च्या ऐवजी "तदा संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।" अशी असती तर तें अधिक योग्य ठरलं असतं. कदाचित् कालौघामधें संहितेत चुकीने आलेला हा पाठभेद असावा.

(६) प्रतापवान् = प्रताप ह्या सामान्यनामापासून वत् हा प्रत्यय लागून तयार झालेले विशेषण. त्याचें पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ = पराक्रमी, ज्याच्या खात्यावर अनेक प्रताप आहेत असा.

(७) कुरुवृद्धः = कुरूणां वृद्धः, षष्ठी तत्पुरुष अर्थ "कुरूंमधे वृद्ध"

(७.१) कुरूणाम् कौरव आणि पाण्डव असं म्हणताना असा आभास होतो कीं पाण्डव हे कौरव नव्हेत. खरं तर पाण्डव सुद्धा कुरुवंशीयच. गीतेत श्रीकृष्णानी अर्जुनाला "कुरुनन्दन" (२-४१ ६-४३, १४-१३) कुरुसत्तम (४-३१) असे संबोधले आहे.

(७.२) वृद्धः = वृध् (१ आ. वर्धते, वृद्ध) धातूच्या क. भू. धा. वि. चे पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. माणूस वयाने, ज्ञानाने, सन्मानाने वृद्ध होतो.

(८) पितामहः पिता - पितामह - प्रपितामह हा ज्येष्ठतेचा क्रम. शंतनूपुत्र दोघे - भीष्म आणि विचित्रवीर्य. विचित्रवीर्य निपुत्रिक वारला. पण त्याच्या पत्न्या अंबिका व अंबालिका याना व्यासानी गर्भदान दिले. ती अपत्ये, पाण्डू व धृतराष्ट्र, म्हणजे भीष्मांच्या वहिन्यांची मुलें, म्हणजे पुतणे. कौरव आणि पाण्डव ही भीष्मांच्या पाण्डू व धृतराष्ट्र ह्या पुतण्यांची मुलें, म्हणजे नातवण्डे. म्हणून भीष्म हे कौरव-पाण्डवांचे पितामह. १०६ नातवण्डे त्यांना पितामह म्हणायची. त्यामुळे ते सगळ्यांचेच "पितामह" झाले.

(९) "उच्चैः विनद्य सिंहनादं शङ्खं दध्मौ ।" हा अन्वय "उच्चैः सिंहनादं विनद्य शङ्खं दध्मौ ।" असा पण होऊं शकतो. पहिल्या अन्वयानें सिंहनाद हें भीष्मांच्या शंखाचे नांव. पुढल्या कांही श्लोकात कुणाच्या शंखाचं काय नांव तें दिलं आहे. तसं भीष्मांच्या शंखाचं पण नांव असणारच ना ?

दुस-या अन्वयाचा अर्थ इतकाच कीं प्रथम त्यांनी सिंहगर्जना वाटावी अशी उत्साहवर्धक आरोळी दिली आणि पाठोपाठ शंखही फुंकला.

(१०) उच्चैः = रीतिदर्शक अव्यय.

(११) विनद्य = वि + नद् (१ प. नदति, नदित) धातूचे भूतकालवाचक क्रियाविशेषण.

(१२) सिंहनादम् = "सिंहस्य इव नादः" असा मध्यमपदलोपी समास.

(१३) शङ्खम् = शङ्ख ह्या पुल्लिंगी सामान्यनामाचे द्वितीया एकवचन.

(१४) दध्मौ = ध्मा (१ प. धमति, ध्मात) ह्या धातूचे परोक्षभूतकाळाचे तृतीयपुरुषी एकवचन अर्थ फुंकला.

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ११

2010-02-04T06:09:00.000-08:00

स्वाध्याय ११

अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः |

नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||१-९||

अन्वयः - अन्ये च बहवः शूराः नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः सर्वे मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) ।

(१) अन्ये = अन्यत् ह्या सर्वनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ = इतर

(२) बहवः = बहु ह्या अनिश्चित संख्याविशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ = खूप, कितीतरी

(३) शूराः = शूर ह्या सामान्यनामाचें किंवा विशेषणाचें पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन

(४) नानाशस्त्रप्रहरणाः = ह्या सामासिक शब्दातील पदें आहेत नाना + शस्त्र + प्रहरणाः ह्याचा विग्रह "नाना शस्त्रैः प्रहरणं येषां ते" षष्ठी बहुव्रीहि. अर्थ = नाना शस्त्रांनी प्रहरण करूं शकतात ते. म्हणजेच निरनिराळी शस्त्रे चालविण्याचे सामर्थ्य आणि कौशल्य ज्यांच्याकडे आहे, असे.

(४.१) नाना = हा शब्द अनिश्चित संख्यावाचक विशेषणासारखा आहे. पण हा शब्द अव्यय आहे.

(४.२) शस्त्रैः = शस्त्र ह्या सामान्यनामाचें तृतीया बहुवचन. शस्त्र आणि अस्त्र ह्या आयुधामध्ये फरक आहे. शस्त्र हें चालवायचे असतें. तलवार, गदा ही शस्त्रे आहेत. अस्त्र हें फेकून मारायचें असतें, जसें, बाण, भाला, वगैरे. म्हणून अग्निबाणाला क्षेपणास्त्र म्हणतात. आपट्यांच्या शब्दकोशात मात्र हा फरक दिलेला नाही.

(४.३) प्रहरणम् = प्र + हृ

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय १०

2010-02-03T18:28:00.000-08:00

स्वाध्याय १०

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |

अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तिस्तथैव च ||१-८||

अन्वयः - भवान् भीष्मः च कर्णः च कृपः च समितिञ्जयः अश्वत्थामा विकर्णः च तथा सोमदत्तिः च (सर्वे) एव (अस्माकं विशिष्टाः) ।

(१) भवान् भवत् ह्या आदरार्थी द्वितीयपुरुषी सर्वनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ = आपण

(२) भीष्मः = शंतनूपुत्र देवव्रत ह्याने सत्यवतीच्या अटीमुळे शंतनूंची जी अडचणीची परिस्थिती झालेली होती, तिचे "आजन्म ब्रम्हचारी राहीन व सिंहासनावर अधिकार सांगणार नाही" अशी घोर प्रतिज्ञा करून निराकरण केले. त्या घोर, भीषण प्रतिज्ञेमुळे त्यांचे "भीष्म" असे नांव पडले. भीष्म म्हणजे प्रतिज्ञेचा भीषणपणा ज्यानं दाखविला तो.

भीः म्हणजे भीति. ’म’ हा गुणवाचक प्रत्यय. मिळून भीष्म म्हणजे भीषणपणा हा गुण असणारा.

खरे तर, भीष्म हे आठ वसूंपैकी आठवे वसू होते. "पृथ्वीवर जावे लागेल" असा आठही वसूना शाप होता. त्यावेळी गंगादेवतेनं "मलाही पृथ्वीवर जायचे आहे. तिथे गेल्यावर मी एकेक करीत मी तुम्हाला मुक्ति देईन" असे वसूना वचन दिले होते. त्याप्रमाणे, शंतनूबरोबर विवाह झाल्यावर तिने आठ मुलाना जन्म दिला. "मी केव्हां काय करते, कां करते, तें विचारायचं नाहीं" अशी अट तिनं शंतनूला घातली होती. त्यामुळे आठापैकी सात मुलाना, वसूना, तिने मुक्ति दिली. पण आठव्या मुलाच्यावेळी शंतनूला रहावले नाही. अट मोडल्यामुळे, गंगा गंगेत विलीन झाली व आठवे वसू भीष्म ह्यांना मुक्ति मिळूं शकली नाही. सात वसूना मुक्ति मिळाली. पण आठव्याला नाही मिळाली. तर त्या आठव्याची कहाणी तशी वेगळी असणार. असो.

गंगेचे पुत्र म्हणून गांगेय असा पण भीष्मांचा उल्लेख केला जातो.

आठ वसू हे आठ दिशांचे दिक्पाल. म्हणून पृथ्वीचे दुसरे नांव वसुंधरा.

वसूना शाप कां होता, गंगेला पृथ्वीवर कां यायचं होतं, शंतनूला अट घालणारी सत्यवती ही महर्षी व्यासांची आई, तिने आधी पराशर मुनींबरोबर विवाह केला होता. त्यांचे अपत्य म्हणजे व्यास. म्हणून त्यांना "पाराशर व्यास" असेही म्हणतात. ह्या पण महाभारतातल्या पोटकथा. अशी, "कथानकात कथानक" अशी अफलातून जोडणी केल्यामुळे "महाभारत" हें बेजोड वाङ्मय आहे. एकेक अप्रतीम व्यक्तिरेखा, प्रत्येक व्यक्तिरेखेचा रोमांचक इतिहास, ती कथानकं आणि अशा मोहक गुंतवळ्याचं आहे महाभारत.

(३) कर्णः = अंगराज कर्ण. राजपुत्रानी संपादन केलेल्या कौशल्यांच्या प्रदर्शन-सोहळ्यात अर्जुनाच्या तोडीस तोड कौशल्य दाखवणा-या अधिरथपुत्राला दुर्योधनानं अंगराज केलं. हा वेगळाच होता. सर्वात मोठं वेगळेपण होतं, त्याची चमकणारी कर्णकुंडलं. ’कर्ण’ हेंच ज्याचं वैशिष्ट्य आहे, तो कर्ण. एरव्ही नदीच्या पात्रातून वहात आलेला आणि अधिरथ आणि राधा ह्यांनी कोडकौतुकानं वाढवलेला कुंतीपुत्र. कुंती ह्या राज्यापासून अंग ह्या राज्याकडे वाहणारी नदी कोणती, हा भौगोलिक संशोधनाचा विषय होऊं शकतो.

दुर्वास ऋषीनी राजकन्या कुंतीनं केलेल्या सेवेनं प्रसन्न होऊन तिला प्रसाद म्हणून मंत्र दिला. त्या मंत्राचा पडताळा पाहण्याच्या उत्साहात सूर्यनारायणाच्या प्रसादानं जो पुत्र जन्मला, तोच हा कर्ण. मेरीनं येशूला टाकलं नाही, टाकावं लागलं नाही. पण कुंतीला तें शक्य नव्हतं.

भीष्माना कर्ण कोण आहे, हें माहीत होतं, कदाचित्. आणि कौशल्य-प्रदर्शन सोहळ्यात कर्णाचं प्रदर्शनही झालेलं होतं. भीष्म आणि द्रोण ह्या दोघानीही दुर्योधनाला अट घातलेली असते, कीं ते सेनानी असताना कर्णानं युद्धात भाग घ्यायचा नाही. पण दोघेही पडल्यावर सेनानीची धुरा कर्णाकडे येते. आदले रात्री भीष्मांची अनुज्ञा मागायला कर्ण शरशय्येकडे येतो, त्यावेळचा हा हृद्य संवाद.

कर्ण गेला मग । रणी जेथे भीष्म । शरशय्येवरी । पहुडले ॥

वंदन करूनी । म्हणाला तुम्हासी । एकांती भेटणे । झाले नाही ॥

आपुले प्रेमही । नाहीच लाभले । सा-या राजपुत्रा । जैसे झाले ॥

युद्धापासूनही । आपण मजला । आजवरी दूर । ठेवीयले ॥

नाही रे बालका । भीष्माच्या न्यायास । ऐसा पक्षपाती । म्हणू नको ॥

युद्ध हे मजला । नव्हतेच मान्य । तरी शरशय्या । मज झाली ॥

आणिक तूं आणि । अर्जुन ऐसाही । सामना मजला । नको होता ॥

तुम्ही दोघे मला । सारखेच प्रिय । कुंतीही जाणते । कारण तें ॥

परि उदईक । मज आहे द्वंद्व । अर्जुनासवेंच । करायाचें ॥

सारखेच प्रेम । तुम्ही दोघांवरी । केलें तें जाणोनी । सुखावलो ॥

अनुदार माझे । वर्तन जाहले । आजवरी त्याची । क्षमा व्हावी ॥

युद्धामध्ये आता । सहभागी होण्या । अनुज्ञा असावी । विनवणी ॥

भीष्मानी "तथास्तु" । म्हणतां तेथून । कर्ण महालात । परतला ॥

सारे अवतारपुरुष चिरंजीवी म्हणावेत, वाटते. सीतास्वयंवराच्या वेळी अवतारकार्याची दीक्षा परशुरामांकडून रामाकडे आली. तरीही कृष्णावतारामध्येही परशुराम होतेच. कर्णानं परशुरामांकडून पाशुपतास्त्राची दीक्षा तर मिळवली. पण क्षत्रियत्व लपवल्यामुळे "अगदी निकडीच्या वेळी, तुला ह्या अस्त्राच्या मंत्राचा आठव राहणार नाही", असा शापही मिळाला.

(४) कृपः म्हणजेच कृपाचार्य. हेही धनुर्विद्येत निपुण होते व कौरव-पाण्डवांचे आचार्य होते. लहानपणापासून ते हस्तिनापूरच्या राजवाड्यात वाढले. त्यांची बहीण कृपी व कृपाचार्य यांचे आई-वडील म्हणजे मुनी शरद्वत व अप्सरा जनपदी. मुनी तपश्चर्येला व अप्सरा स्वर्गात निघून गेल्याने ही बाळे वनांत एका सेवकाला मिळाली. त्यांना त्याने राजदरबारात आणले. राजा शंतनूने त्यांची राजवाड्यातच व्यवस्था केली.

पुढे द्रोणाचार्य वडील भारद्वाजांच्या मृत्यूनंतर उपजीविकेच्या शोधात हस्तिनापूरला आले असताना कृपीसाठी वर म्हणून द्रोणाचार्य ठीक वाटले म्हणून कृपाचार्यानी कृपी आणि द्रोणाचार्य यांचा विवाह करून दिला. अशा रीतीने कृपाचार्य म्हणजे अश्वत्थाम्याचे मामा.

युद्धामधे कृपाचार्य कौरवांच्या बाजूने होते. तोच उल्लेख ह्या श्लोकात आहे.

कृपाचार्य हे चिरंजीवी होते. युद्धानंतर ते राजवाड्यात परतल्यावर युधिष्ठिराने त्यांना सन्मानानेच वागविले.

वर कर्णाने परशुरामांकडून पाशुपतास्त्राचा मन्त्र मिळवल्याचा जो उल्लेख आहे. तिथे पण परशुराम हे अवतारी पुरुष म्हणून चिरंजीवी, असा उल्लेख केला आहे. खरं तर तेही सात चिरंजीवींपैकी एक. सात चिरंजीवींचा नामनिर्देश एका श्लोकात करणारा श्लोक असा आहे. "अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनुमांश्च विभीषणः । कृपश्च परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः ॥" मामा आणि भाचा दोघेही चिरंजीवी.

(५) समितिञ्जयः - दुर्योधनानं विशेष उल्लेख करावा असा हा समितिञ्जय कोण होता, हा कुतूहलाचा विषय दिसतो. एरव्ही हा सामासिक शब्द सुद्धा आहे. समितिम् + जयः = समितिञ्जयः

(५.१) समितिम् = समिति, म्हणजे युद्ध, ह्या सामान्यनामाचे द्वितीया एकवचन

(५.२) जयः = जय ह्या सामान्यनामाचे प्रथमा एकवचन

(५.३) समितिञ्जयः = समितौ जयः यस्य सः युद्धात (नेहमीच) ज्याचा जय होतो, तो. हा विग्रह तसा अपवादात्मक आहे. ज्या समासात पदाचं विभक्तिरूप तसंच राहतं अशा समासाना अलुक् समास असे म्हणतात. इथें समितिम् हें समिति ह्या शब्दाचे विभक्तिरूप आहे. पण समासाचा विग्रह समितिम् जयः यस्य सः असा होऊं शकत नाही. योद्ध्यानं युद्धाला जिंकायचं नसतं. त्यानं युद्धात जिंकायचं असतं तेव्हां समिति ह्या शब्दाची सप्तमी हवी. पण समितिञ्जय ह्या सामासिक शब्दात समिति शब्दाची सप्तमी तर नाहीचाहे. त्यामुळे समास अलुक् असला तरी जें विभक्तिरूप आहे, तें योग्य रूप नाही. म्हणून हा अपवाद आहे.

(५.४) युद्धात जिंकणारा ह्या अर्थाने समितिञ्जय हें विशेषण आहे. हें विशेषण ह्या शब्दाच्या सर्वात जवळचं नाम "कृप" ह्यांना पण लागू आहे, कारण ते चिरंजीवी असल्यामुळं कुठल्याही युद्धात जिंकणारच. त्यामुळं समितिञ्जय नांवाचा खरंच कुणी दुसरा सेनानी होता, कीं तें कृपाचार्यांचं विशेषण आहे हा संभ्रम राहतो.

(६) अश्वत्थामा = द्रोणाचार्य आणि कृपी यांचा पुत्र. कृपाचार्यांचा भाचा. जन्मतःच याच्या कपाळावर एक नीलमणी होता, कांहीं नागांच्या फण्यावर असतो, म्हणतात, तसा.

(६.१) अश्वत्थामा हें अश्वत्थामन् ह्या विशेषनामाचे प्रथमा एकवचन. अश्वत्थ वृक्षासारखा धिप्पाड म्हणून द्रोणानी त्याचं नांव अश्वत्थामन् ठेवलं असावं. अश्वत्थामन् ह्या नांवाचं विवरण आपट्यांच्या शब्दकोशात सुद्धा थोडं वेगळं, महाभारताचा संदर्भ देऊन दिलं आहे, तें असं. "अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदतः प्रदिशो गतम् । अश्वत्थामैव बालोऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति ॥" अर्थ - घोड्याच्या शक्तीप्रमाणे ज्याच्या शक्तीची वार्ता सर्वदूर पसरली, तो हा बालक अश्वत्थामा ह्या नांवानेच ओळखला जाईल. शक्तीचें परिमाण म्हणून व्यासमुनीनी अश्वशक्तीचा संदर्भ घेतला तर !! खरं तर व्यासमुनीना अश्वशक्ती हें शक्तीचे परिमाण म्हणून वापरायच्या कल्पनेचे जनक म्हटलं पाहिजे. हें मनोरम्य आहे.

(७) विकर्णः विकर्ण ह्या विशेषनामाचे प्रथमा एकवचन. आपट्यांच्या शब्दकोशात विकर्ण म्हणजे कुरुवंशीय राजपुत्र असं म्हटलं आहे आणि गीतेतील ह्या श्लोकाचाच संदर्भ दिला आहे. यावरून विकर्ण हा दुर्योधनाचा भाऊ असला पाहिजे.

(८) सोमदत्तिः सोमदत्ति ह्या विशेषनामाचे प्रथमा एकवचन. ह्या शब्दाला सामासिक शब्द म्हणावं आणि त्यात सोम + दत्तिः ही दोन पदे आहेत म्हणावं, तर सोम हें पद ठीक आहे. पण दत्तिः हें पद विशेषतः दत्तिः अशा पुल्लिंगी प्रथमा एकवचनात हें जमत नाहीये. देवदत्त (अर्जुनाच्या शंखाचं नांव) तसं सोमदत्त हें जमलं असतं.

(८.१) सोम ह्या शब्दाचे आपट्यांच्या शब्दकोशात १२ अर्थ दिले आहेत. सोम म्हणजे चंद्र, सोम म्हणजे शिव, वगैरे.

(८.२) दत्तिः ऐवजी दत्तः चा विचार करायचा तर हें दा (१ प. यच्छति, २ प. दाति, ३ उ. ददाति दत्ते) ह्या धातूचें दत्त हें क. भू. धा. वि. दत्तः हें "दत्त"चें पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ दिलेला.

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ९

2010-02-03T18:22:00.000-08:00

स्वाध्याय ९

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |

नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||१-७||

अन्वयः - द्विजोत्तम, अस्माकं तु ये विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः तान् निबोध । ते संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ।

(१) द्विजोत्तम = द्विजोत्तम ह्या सामासिक सामान्यनामाचे पुल्लिंगी संबोधन एकवचन.

(२) द्विजोत्तम = द्विजेषु उत्तमः सप्तमी तत्पुरुष

(३) द्विज = द्विः जातः भवति असौ द्विजः, जो दोनदा जन्मतो तो द्विज. ब्राम्हण आणि क्षत्रिय यांचा उपनयन किंवा मौंजीबंध किंवा व्रतबंध संस्कार झाला कीं त्यांचे व्यक्तिमत्त्व बदलते. एका परीने त्यांचा दुसरा जन्मच होतो.

(४) उत्तम = उत् --> उत्तर --> उत्तम अशी मूळ उत् ह्या विशेषणवाचकाची तर-तमभावी रूपें ह्यापैकी उत् आणि उत्तर ही रूपें क्वचितच स्वतंत्रपणे वापरलेली दिसतात. उत् = वरचा, श्रेष्ठ; उत्तर = अधिक वरचा, श्रेष्ठतर; उत्तम = सर्वात वरचा, श्रेष्ठतम

(५) द्विजोत्तम हें संबोधन इथे अर्थातच द्रोणाचार्याना उद्देशून आहे. वर द्रुपदाच्या संदर्भात द्रोणाचार्याबद्दल कांही माहिती दिली आहे. महाभारतामध्ये व्यासमुनीनी इतक्या प्रकारच्या जन्मकथा सांगितल्या आहेत कीं व्यासाना प्रसूतिशास्त्राचे जनक म्हटले पाहिजे. द्रोणाचार्यांचा जन्मही प्रसूतिशास्त्राचं एक वैशिष्ट्यच. द्रोणाचार्य हे भारद्वाज मुनींचे पुत्र. "घृताची" नांवाच्या अप्सरेच्या दर्शनाने भारद्वाजमुनींचे वीर्यपतन झाले. तें त्यानी द्रोणाच्या पानांत जपले. त्यातून द्रोणांचा अमातृक जन्म झाला.

(६) अस्माकम् = अस्मत् ह्या प्रथमपुरुषी सर्वनामाचे षष्ठी बहुवचन. अर्थ "आमचे"

(७) तु = अव्यय अर्थ "तरी"

(८) ये = यत् सर्वनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ "जे"

(९) विशिष्टाः = वि + शिष् (१ प. विशेषति, १० उ. विशेषयति-ते, ७ प. विशिनष्टि, विशिष्ट) ह्या धातूचे क.भू.धा.वि. अर्थ = वेगळे केलेले, वेगळे जाणवणारे, खास

(१०) वि हा उपसर्ग विरुद्ध, विशेष, विस्तीर्ण, विकीर्ण असा निरनिराळ्या अर्थानी वापरला जातो.

(११) (मम)

(१२) सैन्यस्य = सैन्य ह्या नपुंसकलिंगी सामान्यनामाचे षष्ठी एकवचन. अर्थ = सैन्याचे

(१३) नायकाः = नी (१ उ. नयति-ते, नीत) किंवा नय् (१ आ. नयते) ह्या धातूपासून कारकार्थी सामान्यनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ = नेणारे, पुढे जाणारे, पुढे नेणारे, पुढारी, प्रमुख.

(१४) तान् = तद् सर्वनामाचे पुल्लिंगी द्वितीया बहुवचन. अर्थ = त्यांना

(१५) निबोध = नि + बुध् (१ उ. बोधति-ते) किंवा (४ आ. बुध्यते) ह्या धातूचे आज्ञार्थी द्वितीयपुरुषी एकवचन. अर्थ = समजून घे, (आदरार्थी = समजून घ्या)

(१६) नि हा उपसर्ग नितान्त, निखालस, निष्कास, असा निरनिराळ्या अर्थानी वापरला जातो.

(१७) ते = युष्मत् सर्वनामाचे षष्ठी एकवचन अर्थ = तुझ्या (आदरार्थी आपल्या)

(१८) संज्ञार्थम् = सम् + ज्ञा + अर्थम्

(१९) सम् हा उपसर्ग संपूर्णपणे, साकल्याने, एकत्रितपणे असा निरनिराळ्या अर्थानी वापरला जातो.

(२०) ज्ञा (९ उ. जानाति, जानीते, ज्ञात) अर्थ = जाणणे, माहीत करून घेणे

(२१) सम् + ज्ञा = साकल्याने माहिती किंवा थोडक्यात पण महत्त्वाची माहिती

(२२) सम् + ज्ञा मिळून संज्ञा या शब्दाचा व्याख्या असाही अर्थ होतो.

(२३) अर्थम् प्रत्ययासारखा वापरून "साठी" अशा चतुर्थी विभक्तीच्या अर्थाचे अव्यय तयार होते.

(२४) संज्ञार्थम् = थोडक्यात पण महत्त्वाची माहिती म्हणून

(२५) तान् = तद् ह्या सर्वनामाचे पुल्लिंगी द्वितीया बहुवचन अर्थ = त्यांना

(२६) ब्रवीमि = ब्रू (२ उ. ब्रवीति, ब्रूते, ब्रवीतम्) ह्या धातूचे वर्तमानकाळ, प्रथमपुरुष एकवचन. अर्थ = सांगतो क्रियापदाचा काळ, पुरुष व वचन स्पष्ट असतील तर कर्ता स्पष्ट असण्याची जरूर रहात नाही. जसें, क्रियापदाचे रूप "वर्तमानकाळ, प्रथमपुरुष एकवचन" असेल तर कर्ता "मी" हाच असणार.

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ८

2010-02-03T18:19:00.000-08:00

स्वाध्याय ८

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |

युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||१-४||

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ||१-५||

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||१-६||

(१) अन्वयः - अत्र युधि भीमार्जुनसमाः शूराः महेष्वासाः युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुंगवः शैब्यः च युधामन्युः च विक्रान्तः वीर्यवान् उत्तमौजाः च सौभद्रः द्रौपदेयाः च सर्वे एव महारथाः (सन्ति) ।

(२) अत्र = अव्यय, अर्थ इथें

(३) युधि = युध् ह्या स्त्रीलिंगी सामान्यनामाचें सप्तमी एकवचन. अर्थ = युद्धांत, रणक्षेत्रावर

(४) भीमार्जुनसमाः = ह्या सामासिक शब्दात भीम + अर्जुन + समाः ही पदें आहेत. समासाचा विग्रह (१) भीमः च अर्जुनः च = भीमार्जुनौ, समाहार द्वंद्व (२) तयोः समाः षष्ठी तत्पुरुष. भीमार्जुनसम ह्या पुल्लिंगी सामासिक विशेषणाचे प्रथमा बहुवचन. एकूण अर्थ भीम व अर्जुन यांच्यासारखे

(५) शूराः = शूर ह्या विशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन

(६) महेष्वासाः = ह्या सामासिक शब्दात महा + इषुः + आसः ही पदें आहेत.

(७) इषुः = बाण

(८) आसः = धनुष्य

(९) इष्वासः = इषुः च आसः च यस्य सः (बहुव्रीहि) बाण व धनुष्य ज्याच्याकडे आहेत असा, म्हणजे धनुर्धारी

(१०) महेष्वासाः = महन्तः इष्वासाः (विशेषणपूर्वपदी कर्मधारय) मोठे धनुर्धारी

(११) युयुधानः = सात्यकी. यादवांच्या युद्धात त्याने कृष्णाचें सारथ्य केले होते. इथे श्रीकृष्ण स्वतःच अर्जुनाचे सारथी झाल्याने तो योद्धा म्हणून पाण्डवांच्या बाजूने सामील झाला होता. पुढे शैब्यः हा शब्द येतो. तो शब्दकोशात पाहताना शैनेयः हा शब्द नजरेत आला. त्याचाही अर्थ सात्यकीचें नांव असा दिला आहे. म्हणजे सात्यकी निरनिराळ्या नांवानी ओळखला जायचा, असें दिसते.

(१२) विराटः (च) = राजा विराट. एक वर्षाच्या अज्ञातवासात पाण्डव विराटाकडेच होते. पाण्डवांचा शोध घेण्यासाठी कौरवांनी विराटाच्या गायी पळविल्या. पण तो अज्ञातवासाचा शेवटचा दिवस होता. व अर्जुनाने पुन्हा शरसंधान केले आणि कौरवांना पळवून लावले.

(१३) महारथः = महारथीची व्याख्या अशी केली आहे. "एको दशसहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् । शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च विज्ञेयः स महारथः ॥ जो दहा हजार योद्ध्यांबरोबर एकटा लढूं शकतो, आणि अर्थात् ज्याच्याकडे विविध शस्त्रे चालविण्या्चे प्राविण्य आहे, त्याला महारथी म्हणतात. रथी, महारथी, अतिरथी अशा श्रेणी. "अमितान् योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु सः ।" अशी अतिरथीची व्याख्या.

महाभारत युद्धात दोन्ही बाजूंचे मिळून एकूण अठरा अक्षौहिणी सैन्य लढले. त्यापैकी ११ अक्षौहिणी सैन्य कौरवांच्या बाजूचे होते व ७ अक्षौहिणी पाण्डवांच्या बाजूचे. एक अक्षौहिणी म्हणजे २१८७० रथ, तितकेच (२१८७०) हत्ती, ६५६१० घोडे व १,०९,३५० पायदळ. याचा अधिक खुलासा महाभारत ग्रंथाच्या दुस-याच अध्यायात दिला आहे, तो असा.

एक रथ, एक हत्ती, तीन घोडे आणि पांच पायिक मिळून एक पत्ती एक रथ म्हणजे एक सारथी आणि एक रथी. तसेच एक हत्ती म्हणजे एक माहूत व एक योद्धा. असा हिशोब धरला तर एका पत्तीचे मनुष्यबळ १२.

तीन पत्तींचे एक सेनामुख (मनुष्यबळ ३६). तीन सेनामुखांचे एक गुल्म (मनुष्यबळ १०८). तीन गुल्मांचा एक गण (मनुष्यबळ ३२४). तीन गणांची एक वाहिनी (मनुष्यबळ ९७२). तीन वाहिन्यांची एक पृतना (मनुष्यबळ २९१६). तीन पृतनांची एक चमू (मनुष्यबळ ८७४८). तीन चमूंची एक अनीकिनी (मनुष्यबळ २६,२४४). दहा अनीकिनी म्हणजे एक अक्षौहिणी (मनुष्यबळ २,६२,४४०). आणि अठरा अक्षौहिणी सैन्यातील एकूण मनुष्यबळ ४७,२३,९२० होते.

इतक्या सगळ्यापैकी युद्धाच्या अखेरीस पांच पाण्डव, श्रीकृष्ण, सात्यकी व धृष्टद्युम्नाचा सारथी असे आठ आणि कौरवांपैकी अश्वत्थामा, कृतवर्मा आणि कृपाचार्य असे केवळ तीघे मिळून केवळ ११ जण राहिले.

(१४) द्रुपदः (च) = राजा द्रुपद. द्रौपदी व धृष्टद्युम्न हे दोघे त्याला अग्निच्या प्रसादाने प्राप्त झालेले होते. त्याचे आणि द्रोणाचार्यांचे शिक्षण द्रोणांचे वडील, गुरु भारद्वाज ह्यांचेकडे जोडीनेच झाले. त्यावेळी द्रोणाना त्यानें "कधीही कसलीही जरूर पडली, तर माझ्याकडे ये." असे आश्वासन दिले होते. पुढे द्रुपद राजा झालाही. आणि भारद्वाजांच्या मृत्यूनंतर द्रोणांचे लग्न कृपाचार्यांची बहीण कृपी हिच्याबरोबर झाले. पण परिस्थिती हलाखीचीच असायची. मुलगा अश्वत्थामा ह्याला दूध म्हणून कृपी पाण्यात पीठ कालवून द्यायची. अशा हलाखीच्या परिस्थितीतून कांहीं राहत मिळावी म्हणून द्रोण द्रुपदाकडे गेले. पण द्रुपदाने आपली ओळखही नाही असें सांगून, अपमान करून विन्मुख पाठविले. पुढें हस्तिनापुरात कौरव-पाण्डवांचे, राजपुत्रांचे गुरु म्हणून द्रोण सर्वख्यात झाले. गुरुदक्षिणा म्हणून अर्जुनानें द्रुपदाला बंदी करून द्रोणांपुढे सादर केले. त्यावेळी द्रोणानी द्रुपदाकडून जुन्या अपमानाचा बदला म्हणून अर्धे राज्य घेतले व आता आपण सत्ता व सामर्थ्यानें समान आहोत याची द्रुपदाला जाण ठेवण्यास बजावले. आपल्यालाही जो बंदी करूं शकला असाच वीर आपल्या द्रौपदीसाठी हवा, हें द्रुपदानेही तेव्हांच ठरविले. द्रौपदीनेही स्वयंवरासाठी मत्स्यभेदाचा पण ठेवला, जो केवळ अर्जूनच जिंकू शकत होता. द्रौपदीचे पति पाण्डव. आणि पाण्डवांचे श्वशुर द्रुपद हे साहजिकच पाण्डवांच्या बाजूस होते.

(१५) धृष्टकेतुः = हा देखील दुर्योधनानं मुद्दाम उल्लेख करावा, असा महारथी होता. तथापि अधिक माहिती पहावी लागेल. त्याचे नांव सामासिक शब्द देखील आहे. "धृष्टः केतुः येन सः" असा तृतीया बहुव्रीहि विग्रह केल्यास ज्याने केतु समोरही धार्ष्ट्य दाखविले असा अर्थ होतो. सूर्यग्रहणात केतु सूर्याला ग्रासतो, असं मानतात. शनिमहात्म्यात उल्लेख आहे. "राहु पीडी चंद्रासी । केतू तो सूर्यासी । ग्रहण बोलिजे तयासी । प्रत्यक्ष दृष्टीसी दिसतसे ॥"

(१६) चेकितानः = हें शंकराचे पण एक नांव आहे.

(१७) वीर्यवान् = वीर्यवत् या विशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ वीर्याने युक्त म्हणजेच वीर.

(१८) काशिराजः (च) = "काश्यः राजा" असा षष्ठी तत्पुरुष. अर्थ काशीचा राजा. इथे "राज" हा शब्दांश "काशि" ह्या शब्दाला जोडला जाऊन काशिराज हें अकारान्त पुल्लिंगी विशेषनाम तयार झाले. एरव्ही राजा हें राजन् ह्या व्यञ्जनान्त शब्दाचे प्रथमा एकवचन आहे. पण सामासिक शब्द काशिराजन् असा व्यञ्जनान्त न होतां, काशिराज असा अकारान्त झाला. म्हणून काशिराज ह्या सामासिक शब्दाचे एकवचन काशिराजः. भीष्मानी काशीच्या स्वयंवर मंडपातून अंबा, अंबिका अंबालिका या तीन्ही राजकन्याना पळवून नेल्यामुळे काशिराजाच्या मनात भीष्मांबद्दल राग होता. हस्तिनापूरचे राजे धृतराष्ट्र हे काशिराजाची राजकन्या अंबिका हिचे पुत्र. अंबिकेची थोरली बहीण अंबा. तिचा द्रुपदाची मुलगी म्हणून जरी पुनर्जन्म झाला. तरी, स्थून नांवाच्या यक्षाच्या कृपेने शिखण्डी पुरुष झाला. युद्धात द्रुपद स्वतः आणि त्याचे दोन्ही मुलगे धृष्टद्युम्न व शिखण्डी युद्धात पाण्डवांच्या बाजूने होते. आणि शल्याने नाकारल्यामुळे अंबेला खूप सोसावे लागले होते. पूर्वजन्मीच्या त्या सगळ्या आठवणीमुळें शिखण्डीच्या मनात भीष्मांबद्दल राग होता.

(१९) पुरुजित् = आपट्यांच्या शब्दकोशात पुरुजित् चे दोन अर्थ दिले आहेत - १ विष्णू २ कुन्तिभोज. पण गीतेवरील टीकांमध्ये पुरुजित्, कुन्तिभोज व शैब्य असे तीन वीर असा उल्लेख आढळतो. पुरुजित् हा सामासिक शब्द देखील आहे. जसे रावणाचा मुलगा इंद्रजित्. त्याने खरंच इन्द्रावर जय मिळविला होता. "इन्द्रः जितः येन सः असा तृतीया बहुव्रीहि. त्याचप्रमाणें पुरुः जितः येन सः इति पुरुजित्.

पुरु हा ययाति व शर्मिष्ठा यांचा सर्वात धाकटा मुलगा. त्याने ययातिला आपले यौवन दान केले. नंतर ययातीने पुरुला त्याचे यौवन परत केले व त्याला राजा केले. पुरु चांद्रवंशातील सहावा राजा. कौरव व पाण्डव हेही याच चांद्रवंशातील.

(२०) कुन्तिभोजः (च) = कुन्तिः भोजः यस्य सः कुन्ती ह्या देशाचा, जो भोज (भोग) घेतो, जो राजा आहे, तो कुन्तिभोज. त्याला अपत्य नव्हते. त्याने कुन्तीला दत्तक घेतले व कुन्ती असेच तिचे नांव ठेवले. श्रीकृष्ण हा कुन्तीचा भाचा. पाण्डव हे कुन्तीचे पुत्र. कुन्तिभोज हा पाण्डवांचा आजोबा. अभिमन्यूचा पणजोबा. अशा रीतीने चार-चार पिढ्या योद्धे म्हणून रणांगणावर होते.

(२१) नरपुंगवः = नरेषु पुंगवः सप्तमी तत्पुरुष नरांमध्ये श्रेष्ठ

(२२) शैब्यः (च) = शैब्य हें योद्ध्याचे नांव तर खरेंच. पण जसा कुन्ति देशाचा कुन्तिभोज तसा शिबेः अयम् अतः शैब्यः, शिबी देशाचा हा म्हणून शैब्य. अशा व्युत्पत्तीने तो शिबी देशाचा (राजा) असावा. शिबी देशाचा आणखी एक राजा शिबी पुराणात विख्यात आहे. पर्जन्य म्हणजे वरुण आणि पर्जन्याची देवता इन्द्र. इन्द्र नेहमीच अग्नि विझविण्यास उत्सुक असतो. असाच एकदा इन्द्र पाठीशी लागलेला असतांना अग्नि कबूतराचे कपोताचे रूप घेऊन शिबी राजाच्या आश्रयाला येतो. आश्रिताचे रक्षण करणे हा राजधर्म असल्याने पाठलाग करीत आलेल्या इन्द्राला राजा शिबी स्वतःच्या शरीराचे मांस कापून देतो. पण कपोतास इन्द्राकडे सुपूर्त करीत नाहीं.

वरूण आणि अग्नि यांच्या अशा पाठशिवणीचा असाच एक दाखला महाभारतात देखील आहे. युद्धाच्या खूप आधी जेव्हां धृतराष्ट्र पाण्डवाना खाण्डववनाचा प्रदेश स्वतःचें राज्य स्थापन करायला देतात, तें जंगलच असतें. अग्नीला तें वन जाळण्यात वरुणामुळें ब-याच वेळां अपयश आलेले असते. यावेळी मात्र इन्द्रपुत्र अर्जुनच अग्नीला अभयवचन देतो. बाणांची छत्री करून वरुणापासून अग्नीचे रक्षण करतो. धन्यवाद म्हणून अग्नि अर्जुनाला गाण्डीव (खाण्डीव) धनुष्य देतो. अग्नीने जाळल्यामुळे जंगल नष्ट होते व पाण्डवांसाठी मायासुर इन्द्रप्रस्थ उभारून देतो. तिथेच दुर्योधनाचा अपमान होतो व सारे महाभारत घडतें.

(२३) युधामन्युः (च) = अभिमन्यूचे दुसरे नांव ? पण पुढे सौभद्रः ही आहे. तें तर अभिमन्यूचेच नांव

(२४) विक्रान्तः = (वि + क्रम) ह्या धातूचे क. भू. धा. वि. विक्रान्त. ह्या विशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. क्रम म्हणजे चाल करणें. वि म्हणजे विरुद्ध. विक्रम करणें म्हणजे (शत्रू-)विरुद्ध चाल करणें विक्रान्त म्हणजे शत्रूविरुद्ध चाल करणारा, शत्रूला हरविणारा.

(२५) (वीर्यवान्) उत्तमौजाः (च) = उत्तमौजा हें खरं तर एका महारथीचें नांव आहे. पण त्याच्या व्युत्पत्तीचें विश्लेषण असें आहे. उत् + तम + ओजाः इथें उत् + तम हें उत्, उत्तर, उत्तम असे उत् ह्या विशेषणाच्या रूपांपैकी ’तम’-वाचक रूप. उत् म्हणजे वरचें, श्रेष्ठ. उत्तम म्हणजे सर्वश्रेष्ठ. ओजस् किंवा औजस् म्हणजे तेज. मिळून उत्तमौजाः म्हणजे सर्वश्रेष्ठ तेजस्वी

(२६) सौभद्रः = सुभद्रायाः अयम् म्हणून सौभद्र. सुभद्रेचा मुलगा अभिमन्यू. सौभद्र म्हणजे अभिमन्यू. सुभद्रा ही श्रीकृष्णाची बहीण. अर्जुन श्रीकृष्णाकडे गेला असताना अर्जुनाचे व सुभद्रेचे प्रेम जमते. ती गोष्ट श्रीकृष्णाला समजते. सुभद्रा व श्रीकृष्ण यांचा वडील भाऊ बलराम सुभद्रेच्या विवाहा साठी इतरत्र स्थळे शोधत असतो. तेव्हां श्रीकृष्ण अर्जुनाला सुभद्राहरणास मदत करतो. अर्जुन व सुभद्रा यांचा मुलगा अभिमन्यू. बाळंतपणासाठी सुभद्रा माहेरी आलेली असताना, एकदा श्रीकृष्ण व सुभद्रा रथातून फेरफटका मारत असताना श्रीकृष्ण सुभद्रेला चक्रव्यूहाची खासियत सांगत असतात. आणि चक्रव्यूह कसा भेदायचा असतो, तें सांगतात. आणि तितक्यांत हुंकार ऐकूं येतो. तो सुभद्रेच्या पोटातील बाळाने, अजून जन्माला यायच्या अभिमन्यूने दिलेला असतो. चक्रव्यूहाचे रहस्य कुणी ऐकत आहे, हें लक्षात आल्याने ती गोष्ट तिथेच थांबते. त्यामुळे, चक्रव्यूहातून बाहेर कसे पडायचे तें अभिमन्यूला समजायचें राहून जातें.

(२७) द्रौपदेयाः (च) = द्रौपदीचे मुलगे ते द्रौपदेय.

(२८) सर्वे = सर्व ह्या संख्यावाचक सर्वनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन

(२९) (एव)

(३०) (महारथाः)

(३१) सन्ति = अस् (२ प.) ह्या धातूचे वर्तमानकाळ तृतीय पुरुष बहुवचन. अर्थ "आहेत".

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ७

2010-02-03T18:17:00.000-08:00

स्वाध्याय ७

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् |

व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ||१-३||

(१) अन्वयः - (दुर्योधनः उवाच), "आचार्य, एतां तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीं चमूम् पश्य ।

(२) दुर्योधनः उवाच असा वाक्यांश इथें अध्याहृत मानल्यास निश्चितच अर्थाला सुसंगति येते.

(३) आचार्य = आचार्य ह्या सामान्यनामाचे सम्बोधन एकवचन

(४) एतां = एष ह्या सर्वनामाचें स्त्रीलिंगी द्वितीया एकवचन

(५) तव = युष्मत् ह्या द्वितीयपुरुषी सर्वनामाचे षष्ठी एकवचन

(६) धीमता = (धी + मत् = धीमत्) ह्या प्रत्ययान्त विशेषणाचे पुल्लिंगी तृतीया एकवचन

(७) शिष्येण = शिष्य ह्या पुल्लिंगी सामान्यनामाचे तृतीया एकवचन

(८) द्रुपदपुत्रेण = ह्या सामासिक शब्दाचा विग्रह (द्रुपदस्य पुत्रः = द्रुपदपुत्रः, षष्ठी तत्पुरुष, तेन) सामसिक शब्दाचे तृतीया एकवचन

(९) व्यूढाम् = व्युह् ह्या धातूचे क. भू. धा. वि. स्त्रीलिंगी द्वितीया एकवचन अर्थ रचलेल्या

(१०) पाण्डुपुत्राणाम् = ह्या सामासिक शब्दाचा विग्रह (पाण्डोः पुत्राः = पाण्डुपुत्राः षष्ठी तत्पुरुष, तेषाम्) सामासिक शब्दाचे षष्ठी बहुवचन

(११) महतीम् = महत् ह्या विशेषणाचें स्त्रीलिंगी द्वितीया एकवचन

(१२) चमूम् = चमू ह्या स्त्रीलिंगी सामान्यनामाचे द्वितीया एकवचन

(१३) पश्य = दृश् (१ प. पश्यति, दृष्ट) ह्या धातूचें आज्ञार्थ द्वितीया एकवचन

(१४) संपूर्ण वाक्याचा अर्थ --> (दुर्योधन म्हणाला), आचार्य ही, आपल्या बुद्धिमान शिष्यानें द्रुपदाच्या मुलाने रचलेली पाण्डवांची मोठी सेना पहा.

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ६

2010-02-03T18:14:00.000-08:00

स्वाध्याय ६ सञ्जय उवाच |

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |

आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ||१-२||

(१) अन्वयः - सञ्जयः उवाच, "पाण्डवानीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः तदा आचार्यं उपसंगम्य वचनं अब्रवीत् ।

(२) सञ्जयः - सञ्जय ह्या विशेषनामाचे प्रथमा एकवचन. राजे धृतराष्ट्र ह्यांचा सारथी.

(३) उवाच = म्हणाला

(४) पाण्डवानीकम् = पाण्डवानां अनीकम् षष्ठी तत्पुरुष समास. अर्थ, पाण्डवांचे सैन्य.

(५) पाण्ड्वानाम् = पाण्डव ह्या विशेषनामाचें षष्ठी बहुवचन. अर्थ पाण्डवांचे

(६) अनीकम् अनीक म्हणजे सैन्य, ह्या सामान्यनामाचे द्वितीया एकवचन. ह्या वाक्यात "दृष्ट्वा" ह्या धातुसाधिताचें "अनीकम्" हें कर्म असल्याने त्याची द्वितीया आहे.

(७) तु = तर, अव्यय

(८) व्यूढम् = व्युह् ह्या धातूचे क. भू. धा. वि. अर्थ रचलेले. युद्धामध्ये शत्रूला मात देण्याची विशेष योजना आंखून सैन्याची रचना केली जाते. त्याला व्यूहरचना म्हणतात. व्यूहरचनेचे बरेच प्रकार संभवतात. व्यूहरचना शिकवणे हा युद्धकौशल्याचे शिक्षण देण्याचा एक आवश्यक भाग. द्रोणाचार्यानी पाण्डव व कौरव ह्याना शिक्षण देताना ब-याच व्यूहरचना शिकविल्या. पण चक्रव्यूह कसा असतो, तें फक्त अश्वत्थामा आणि अर्जुन ह्यांनाच सांगितले. खरं तर त्यांना तें फक्त अश्वत्थाम्यालाच सांगायचे होते. म्हणून नदीवरून पाणी आणण्यासाठी त्यानी अश्वत्थाम्याला रुंद तोंडाची घागर दिली, जेणेंकरून तो तें काम लवकर संपवून येईल व त्याला अशा खास गोष्टी शिकवायला वेळ मिळेल. पण अर्जुनानेही कांही युक्ति लढवून आपले काम अश्वत्थाम्याच्या जोडीनेच आटोपले व चक्रव्यूहासारख्या खास गोष्टी अश्वत्थाम्याच्या जोडीनेच संपादन केल्या.

(९) दृष्ट्वा = दृश् (१ प., पश्यति, दृष्ट) ह्या धातूचे त्वान्त क्रियाविशेषण. अर्थ, पाहून.

(१०) राजा दुर्योधनः ह्या वाक्यांशाचा थोडा स्वतंत्र विचार असा कीं हस्तिनापूरचे राजे तर धृतराष्ट्र होते. मग इथे दुर्योधनाचा उल्लेख "राजा दुर्योधनः" असा कसा काय केला आहे ? युद्धनीतीचा असा संकेत असावा कीं ज्या पक्षाचा राजा पडेल किंवा बंदी होईल, तो पक्ष पराभूत ठरेल. त्यानंतर युद्ध थांबवायचे. पराभूत पक्षाच्या सगळ्याच सैन्याचा खातमा होण्याची गरज नाही. त्यामुळे युद्धभूमीवर कोणत्या पक्षाचा राजा कोण तें आधीच दोन्ही पक्षाना माहीत हवें. सैन्याचे सेनानी एकानंतर दुसरा असे अनेक असूं शकतात. पण प्रत्येक पक्षाचा राजा एकच. म्हणूनच भीष्म पितामह पडले तरी युद्ध चालूच राहिले. ते सेनानी होते. कौरवसैन्याचा राजा म्हणून दुर्योधनाला मान्यता दिली गेली होती.

(११) राजा = राजन् ह्या "न्"-व्यञ्जनान्त सामान्यनामाचे प्रथमा विभक्ति एकवचन.

(१२) दुर्योधनः = दुर्योधन ह्या विशेषनामाचे प्रथमा विभक्ति एकवचन.

(१३) दुर्योधनः = "दुः योधनं येन सह" म्हणजे "ज्याच्याबरोबर युद्ध करणें कठीण असते, असा". असा दुर्योधन ह्या नामाचा सामासिक विग्रह लक्षात घेतला कीं दुर्योधन ह्या नांवालाही विचारात घेण्यासारखा अर्थ दिसतो.

(१४) दुः हा उपसर्ग असलेल्या सर्व नामांचे विशेषणांचे अर्थ नकारात्मक असतात. जसें, दुःख, दुष्ट, दुर्जन. दुः हा उपसर्ग त्याच्या पुढील व्यञ्जनाशी सन्धिनियमानुसार जोडला जातो. त्यामुळे त्याचा विसर्ग तसाच तरी राहतो किंवा त्याच्या विसर्गाचे दुस् दुश्, दुष् दुर् असे बदल होतात.

(१५) दुः हा उपसर्ग नकारात्मक अर्थ देणारा असल्याने, दुर्योधनाची व्यक्तिरेखा नकारात्मक असण्यात ह्या उपसर्गाचाही वांटा आहे, असे वाटते. पण दुर्योधन = "दुः योधनं येन सह" म्हणजे "ज्याच्याबरोबर युद्ध करणें कठीण" अशा अर्थाने त्याचे नांव युद्धभूमीवर आदरणीयच ठरते.

(१६) योधनम् युध् ह्या धातूपासूनचें कर्मसूचक नाम. अर्थ, युद्ध करणें.

(१७) तदा = कालवाचक क्रियाविशेषण अव्यय. अर्थ, तेव्हां

(१८) आचार्यम् = आचार्य ह्या सामान्यनामाचे द्वितीया विभक्ति एकवचन. उपसंगम्य ह्या धातुसाधिताशी कर्म म्हणून संबंध. म्हणून द्वितीया विभक्ति

(१९) उपसंगम्य = गम् (१ प, गच्छति, गतः) ह्या धातूला उप आणि सम् हे उपसर्ग लागून उपसंगम् ह्या धातूचे कालवाचक क्रियाविशेषण. अर्थ "जवळ जाऊन"

(२०) उप = ह्या उपसर्गाचा अर्थ "जवळ" हा उपसर्ग धातूना आणि नामाना पण लागतो, जसें - उपविश म्हणजे जवळ बसणें उपनाम म्हणजे नामाजवळ असणारे नाम. श्रीपाद हें माझे विशेषनाम आणि अभ्यंकर हें उपनाम.

(२१) वचनम् = वचन ह्या नपुंसकलिंगी सामान्यनामाचें ह्या वाक्यांत द्वितीया एकवचन. "अब्रवीत्" ह्या क्रियापदाचें कर्म, म्हणून ह्याची द्वितीया

(२२) अब्रवीत् = ब्रू (ब्रवीति, ब्रूते २ उ.) ह्या धातूचे परस्मैपदी अनद्यतनभूतकाल तृतीय पुरुषी एकवचन. अर्थ "म्हणाला"

(२३) संपूर्ण वाक्याचा अर्थ सञ्जय म्हणाला, "पाण्डवांचे सैन्य (तर) व्यूहरचनेनुसार सिद्ध झालेले पाहून राजा दुर्योधन आचार्य द्रोणांकडे गेला व त्याना असें म्हणाला...

1	धृतराष्ट्र उवाच \| धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः \| मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय \|\|१\|\|	धृतराष्ट्रः उवाच, "सञ्जय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे एव समवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च किं अकुर्वत ?
2	सञ्जय उवाच \| दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा \| आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् \|\|२\|\|	सञ्जयः उवाच, "पाण्डवानीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः तदा आचार्यं उपसंगम्य वचनं अब्रवीत् \|
3	पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् \| व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता \|\|३\|\|	(दुर्योधनः उवाच), "आचार्य, एतां तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीं चमूम् पश्य \|
4	अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि \| युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः \|\|४\|\| धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् \| पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः \|\|५\|\| युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् \| सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः \|\|६\|\|	अत्र युधि शूराः महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुंगवः शैब्यः च युधामन्युः च विक्रान्तः वीर्यवान् उत्तमौजाः च सौभद्रः द्रौपदेयाः च सर्वे एव महारथाः (सन्ति) \|
5	अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम \| नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते \|\|७\|\|	द्विजोत्तम, ये तु अस्माकं विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः तान् निबोध । ते संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि \|
6	भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः \| अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च \|\|८\|\|	भवान् भीष्मः च कर्णः च कृपः च समितिञ्जयः अश्वत्थामा विकर्णः च तथा सोमदत्तिः च (सर्वे) एव (अस्माकं विशिष्टाः) \|
7	अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः \| नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः \|\|९\|\|	अन्ये च बहवः शूराः नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः सर्वे मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) \|
8	अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् \| पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् \|\|१०\|\|	तत् अस्माकं भीष्माभिरक्षितम् बलं अपर्याप्तं अस्ति । एतेषां तु इदं भीमाभिरक्षितम् बलं पर्याप्तम् (एव) \|
9	अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः \| भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि \|\|११\|\|	सर्वेषु च अयनेषु यथाभागं अवस्थिताः भवन्तः सर्वे एव भीष्मं एव अभिरक्षन्तु हि \|
10	तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः \| सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् \|\|१२\|\|	(सञ्जयः उवाच), "तस्य हर्षं सञ्जनयन् प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः उच्चैः विनद्य सिंहनादं शङ्खं दध्मौ \|
11	ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः \| सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् \|\|१३\|\|	ततः शङ्खाः च भेर्यः पणवानकगोमुखाः च सहसा एव अभ्यहन्यन्त । सः शब्दः तुमुलः अभवत् \|
12	ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ \| माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः \|\|१४\|\|	ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः एव \|
13	पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः \| पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः \|\|१५\|\|	हृषीकेशः पाञ्चजन्यं (दध्मौ) धनञ्जयः देवदत्तं (दध्मौ) वृकोदरः भीमकर्मा महाशङ्खं पौण्ड्रं दध्मौ \|
14	अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः \| नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ \|\|१६\|\|	कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं (दध्मौ) । नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ (दध्मतुः) \|
15	काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः \| धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः \|\|१७\|\| द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते \| सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् \|\|१८\|\|	पृथिवीपते, परमेष्वासः काश्यः च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्नः विराटः च अपराजितः सात्यकिः च द्रुपदः द्रौपदेयाः च महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः \|
16	स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् \| नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् \|\|१९\|\|	नभः च पृथिवीं च तुमुलः व्यनुनादयन् सः धार्तराष्ट्राणां घोषः हृदयानि व्यदारयत् एव \|
17	अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः \| प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः \|\|२०\|\| हृषीकेशं तदा वाक्यं इदमाह महीपते \|	महीपते, अथ धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते तदा धनुः उद्यम्य कपिध्वजः पाण्डवः हृषीकेशं इदं वाक्यं आह \|
18	अर्जुन उवाच \| सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत \|\|२१\|\| यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् \| कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे \|\|२२\|\| योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः \| धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर् युद्धे प्रियचिकीर्षवः \|\|२३\|\|	अर्जुनः उवाच, "अच्युत मे रथं उभयोः सेनयोः मध्ये (तावत्) स्थापय यावत् अहं अवस्थितान् एतान् योद्धुकामान् निरीक्षे । अस्मिन् रणसमुद्यमे कैः सह मया योद्धव्यम् (तत् अहं निरीक्षे) । दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः तान् योत्स्यमानान् अहं अवेक्षे \|
19	सञ्जय उवाच \| एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत \| सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् \|\|२४\|\| भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् \| उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान्कुरूनिति \|\|२५\|\|	सञ्जयः उवाच, "भारत, गुडाकेशेन एवं उक्तः हृषीकेशः रथोत्तमम् उभयोः सेनयोः मध्ये सर्वेषां महीक्षिताम् भीष्मद्रोणप्रमुखतः च स्थापयित्वा उवाच "पार्थ, एतान् समवेतान् कुरून् पश्य \|
20	तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् \| आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन् पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा \|\|२६\|\| श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि \|	पार्थः तत्र उभयोः अपि सेनयोः स्थितान् पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा श्वशुरान् सुहृदः च एव अपश्यत् \|
21	तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् \|\|२७\|\| कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् \|	(तत्र) अवस्थितान् तान् सर्वान् बन्धून् समीक्ष्य परया कृपया आविष्टः सः विषीदन् कौन्तेयः इदं अब्रवीत् \|
22	अर्जुन उवाच \| दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् \|\|२८\|\| सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति \|	अर्जुनः उवाच, "कृष्ण, इमं स्वजनं युयुत्सुं समुपस्थितम् दृष्ट्वा मम गात्राणि सीदन्ति मुखं परिशुष्यति च \|
23	वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते \|\|२९\|\|	मे शरीरे वेपथुः च रोमहर्षः च जायते \|
24	गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते \|	गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते एव त्वक् परिदह्यते च \|
25	न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः \|\|३०\|\|	मे मनः च भ्रमति इव, अवस्थातुं च न शक्नोमि \|
26	निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव \| न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे \|\|३१\|\|	केशव, विपरीतानि निमित्तानि पश्यामि च, आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि \|
27	न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च \|	कृष्ण, न विजयं काङ्क्षे न च राज्यं सुखानि च \|
28	किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा \|\|३२\|\|	गोविन्द किं नः राज्येन किं भोगैः जीवितेन वा \|
29	येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च \| त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च \|\|३३\|\| आचार्याः पितरः पुत्रास् तथैव च पितामहाः \| मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा \|\|३४\|\|	येषां अर्थे नः राज्यं काङ्क्षितं भोगाः सुखानि च (काङ्क्षितानि) ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः आचार्याः पितरः पुत्राः तथा पितामहाः च मातुलाः श्वशुराः पौत्राः तथा श्यालाः सम्बन्धिनः एव \|
30	एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन \| अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते \|\|३५\|\|	मधुसूदन, घ्नतः अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि किं नु महीकृते (अपि) एतान् हन्तुं न इच्छामि \|
31	निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन \| पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः \|\|३६\|\|	जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात् ? एतान् आततायिनः हत्वा अस्मान् पापं एव आश्रयेत् ।
32	तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् \|	तस्मात् वयं स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः ।
33	स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव \|\|३७\|\|	हि स्वजनं हत्वा कथं सुखिनः स्याम, माधव ?
34	यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः \| कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् \|\|३८\|\| कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् \| कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन \|\|३९\|\|	जनार्दन, यद्यपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकम् च न पश्यन्ति, कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ?
35	कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः \|	कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति ।
36	धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत \|\|४०\|\|	धर्मे नष्टे कृत्स्नम् कुलं अधर्मः अभिभवति उत ।
37	अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः \|	कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति ।
38	स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः \|\|४१\|\|	वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।
39	सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च \| पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः \|\|४२\|\|	सङ्करः च कुलस्य कुलघ्नानां नरकाय एव । हि एषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पितरः पतन्ति (एव) ।
40	दोषैरेतैः कुलघ्नानाम् वर्णसङ्करकारकैः \| उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः \|\|४३\|\|	कुलघ्नानाम् एतैः वर्णसङ्करकारकैः दोषैः शाश्वताः कुलधर्माः जातिधर्माः च उत्साद्यन्ते ।
41	उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणां जनार्दन \| नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम \|\|४४\|\|	जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणां नरके अनियतं वासः भवति इति अनुशुश्रुम ।
42	अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् \| यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः \|\|४५\|\|	अहो बत, राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुं उद्यताः वयम् महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः ।
43	यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः \| धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस् तन्मे क्षेमतरं भवेत् \|\|४६\|\|	यदि शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः रणे मां अशस्त्रं अप्रतिकारं हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।
44	सञ्जय उवाच \| एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् \| विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः \|\|४७\|\|	सञ्जयः उवाच, "शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः एवं उक्त्वा सशरं चापं विसृज्य सङ्ख्ये रथोपस्थः उपाविशत् ।